113 Özet Azerbaycan'da Şeyhülislâmlık isimli tezimizde, Azerbaycan'da İslâm dinin yayılmasından önce halkın inanmış olduğu dinlerden ve bu dinlerin özellikleri hakkında kısa malumat vermekteyiz. İslâm dininin Azerbaycan'da yayılması ve onun topluma etkileri, Şeyhülislâmlık müessesi hakkındaki genel malumatlar Giriş bölümünde yer almaktadır. Bağımsızlık Öncesi Şeyhülislâmlığı ismindeki Birmcz bölümde, Hanlıklar zamanında Ruhanî zümresinin yeri, seçilmesi ve vazifeleri hakkında malumat verilmektedir. Çar Rusya'sı zamanında Zakafkasya Müslümanları Ruhanî İdaresinin kurulması, bu dönemde olan Şeyhülislâmların özellikleri, tayinleri, vazifelerin ayrılması, maaşı ve onların yardımcıları olan Müftüler hakkında da malumat vardır. Sovyet Hakimiyeti zamanında toplumu dinsizleştirme, dine karşı mücadele ve II. Cihan savaşından sonra Ruhanî İdaresinin yeniden faaliyete başlaması ve dönemde olan Şeyhülislâmlar ve Müftüler hakkındaki malumatlar da burada bulunmaktadır. Bağımsızlık Dönemi Şeyhülislâmlığı isimli İkinci bölümde Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra, Din Devlet ilişkileri, devletin Ruhanîlere tanımakta olduğu haklar, Kafkas Ruhanî İdaresinin kuruluşu, hukuki yapısı, görev ve faaliyetleri hakkındaki bilgiler burada verilmektedir.

114 ABSTRACT In my thesis colled `Sheikhulislamisim in Azerbaijan` I am going to inform you briefly about the properties of religions that people believed before Islam in Azerbaijan. The spread of islam in Azerbaijan, its effects on society and informations about the foundation of Sheikhulislamism take place in introduction. The state of religious organizations, its elections and dufies during the khanates period is discussed in the first chapter. The foundation of `The South Caucasus Muslim Relipious Organization` during Czar Russia period, characteristics of Sheikhulislams in thes period and their appointmants, divisions of dufies, wages, assistants called Muftis have been examined. Thes chapter also deals with keeping people away from religion and struggle giving afainst religion by Soviet Government including the begining of Religious Organization's activities after Second World War and informations about Sheikhulislamism during independent Period Azerbaijan ofter having gained independence, informations about the religion-state relationship, rights given to religious men by rhe state, the establishment of Caucasus Religions Organization, its juridical structure, duties and activities.

134