دين بمعناي راه، جزا و تمايل آمده است.1 اديان الهي يكي پس از ديگري بطور مكمل با تعاليم مختلف براي هدايت انسان نازل شده‏ اند. جوهر اديان الهي هدايت است و در پيگيري اين هدف هيچ تفاوتي با يكديگر ندارند اما در ميزان هدايت و مقدار تعاليم، آنان با يكديگر در شدت و ضعف متفاوتند. اكنون قريب چهار قرن است كه در مغرب زمين به خدا و دين و پيامبران الهي جفا رفته است. انسان را بجاي خدا2، روشنفكران و نوابغ را بجاي پيامبر3 و مكاتب فلسفي اجتماعي را بجاي دين نشانده‏اند و براي اينكه تفاوت اديان الهي و مكاتب بشري را محو كنند به تمهيداتي دست يازيده ‏اند كه آخرين آن وجهي از پلوراليسم مي‏باشد. دكارت معتقد شد كه حقيقت نزد همه وجود دارد. هيچ گروهي حق انحصار آن را در خود ندارد و همه در فهم حقيقت با هم مساوي هستند. اين سخن مرجعيت ديني را زير سؤال برد. كانت نيز معتقد شد در قضاياي تحليلي عقل نظري ما قادر به شناخت پيشين و صدور احكام ماقبل تجربي نيست. لذا نتيجه اين سخن شكّاكيت در دين و خدا را بطور كامل بهمراه آورد. اگر چه اين انديشه‏ ها در جايگاه خود از جهت صحت و سقم قابل بررسي مي‏ باشند لكن يك نتيجه مشترك با خود بهمراه داشته‏ اند و آن اين است كه در دوره جديد عده‏ اي قائل شده ‏اند كه وجود از جوهر نشئت گرفته است (ديويي و اسپينوزا)4 و عده‏اي ديگر گفته ‏اند كه جوهر، خود بنياد و موجود بذاته مي ‏باشد (مثل فويرباخ و سارتر) حاصل همه اين آراء، تعدد در مبدأ عالم و پلوراليسم فلسفي مي‏باشد. پل تيليش ـ حكيم متأله مسيحي ـ در بخشي از كتاب الهيات سيستماتيك خود در مبحث دين و تاريخ به بررسي مطالب فوق پرداخته است. ما ضمن طرح اين مبحث تمام وجوه پلوراليسم را بررسي نموده و نظر خود را با استناد به منابع اسلامي بيان مي‏كنيم: