पुराणेषु स्नानकथायाः विमर्शः पुराणे स्वालम् हिन्दू धर्मग्रदेषु अत्यन्तं महत्त्वपूर्ण कार्य प्रमाणितम् अस्ति। पुराणेषु स्नान शारीरिकशुद्धेः अभिकम् आत्णिकशुद्धेः साधन, पापश्चयस्य, पुण्यप्राप्तेः च उपायं मन्यते। स्नानं विभिन्नेषु पवित्रनदीषु तीर्थस्थलेषु च कर्तव्यम्, यत्र भक्ताः आत्परशुद्धि प्रप्तुम्, पपक्षयं च साधयन्ति। 'पुराणे स्नानस्य महत्वम् पुराणेषु स्नान पापक्षयस्य, पुण्य्याप्तेः च मुख्य साधन हति व्यक्तम् अस्ति। विशेषेग पह‌ायाः, पमुनायाः, गोदावर्षाः नर्मदायाः च नदीनां स्नानम् अत्यन्तं पुग्यदायक गत्यते। यत्र स्नानं कृत्वा सर्वे गाचः नष्टाः, पुष्प व लभते। यथा- अपवित्रः पवित्र वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा यः स्यरेत्पुण्डरीकाक्ष व चाह्याभ्यन्तरः सुचिः ॥ गङ्गा यमुना गोदावरी सरस्वती | नर्मदे सिंधु कावेरी जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरुः। आध्यात्मिक उन्नतिः स्नान कंक्लं शारीरिकरवन्यालायाः कार्य न. अपितु आध्यात्मिक उन्नतेः साधनं इति पुराने व्यास्तां अस्ति। स्तेन भकाः कनसिकतनिं प्राप्नुम् आत्ममुद्धि च साधयत्ति। स्नानस्य प्रकाठः पुराणेषु विभिन्नस्नानप्रकाराः उल्लिखिताः सन्ति, यथा-१. पवित्रादरीस्नानम्ः गङ्‌गायमुनोकरीवरील विशेषतया पुग्यदायकम् अस्ति। २. कुभस्नानम् कुंभमेलायाः अवसर विशेषेण महत्वपूर्ण स्नान हति पुराणु प्रतिपादितम् अस्ति। ३. सप्तपुरीस्नानम्ः प्रप्तपुरी नाम्नां तीबोवलन स्नानं पुण्यदायक कृराम्भूत्यते। ४. नवत्रस्नानम्ः विशेषेण नक्षत्रसम्पर्क स्नानं पुष्यप्राप्तिकर मन्यते। विशेषकाले स्नानमः गरुडपुराणणे उन्नम् विशेषतया हिन्दू धर्मका गरुडपुणे उल्लिखितं अस्ति। एषा पुरुषं मुख्यतया धार्मिक, आध्यात्मिक शुद्धेः, पुण्यलाभे च समर्पितं अस्ति, यन्त्र स्नानं पापक्षय, आत्मशुद्धि, मोक्षप्राप्तेः न एक महत्वपूर्ण उपाय अस्ति। गरुडपुराणे स्नानस्य विभिन्न प्रकार तिथयः च उल्लिखितानि अस्ति, यः सर्वे पापक्षयं साधयनित तथा पुण्यं, शान्ति च प्ररान मुर्वन्ति। पुराणेषु विशेषकालेषु स्नानं महत्वपूर्ण मन्यते। उदाहरणार्थ: * मापमासे स्नानम्ः माफनाले गङ्‌गाया स्वानं विशेषण पुण्यादायक दुभिस्नानम्ः सुभमेलायां स्तनं मोक्षप्राप्यै, पापक्षयाय च विशिष्टं मान्यते। पुराणे स्नानव्यवस्था एवं महत्त्वपूर्ण धार्मिक कृत्यं अस्ति शारीरिकशुद्धिक्रायः अधिक आध्यात्मिक शुद्धतायाः कृतम्। पुराणेषु स्नानं कंवल शारीरिकस्वच्छता का साधनं न, अपि तु आभिक उन्नति, पुण्यलाभ, तथा मोक्षप्राप्पै एक एक महत्वपूर्ण उपायं मनीतं अस्ति। पवित्रनदीषु तीर्थस्थलेषु तथा विशेषतिथिषु स्नानं कर्तव्यं इति पुराणे उल्लेखिका अरित। यथा- नरुटपुराणे वर्णितम् सर्वत्र सुलभा गड्ग त्रिषु स्वानेषु दुर्लभा । गङ्‌गाद्वारे प्रयागे च गङ्गावमागमे ॥ ८१/९१-२ पुराणे स्नान-व्यवस्था- १. पापक्षयः पुराणेषु स्नानं पापक्षयं साधन इति व्यक्तं अस्तिा पत्र गङ्‌गाना, यमुनाया, गोदावर्या, नर्मदायां च स्नान काया सर्वेषां पापाना विनष्टः सन् पुण्यप्राप्तिर्भवति। विशेषतया तीर्थस्थलेषु स्नानं कार्तलाम, पुष्पलाभः साध्यते। सानं पुण्यलाभ साधन मन्यते। यः व्यक्ति तीर्थस्थले या पवित्रनदीषु स्नानं करोति सः पापक्षय पुग्यप्राप्ति च प्राप्तवान् भवति। विशेषेण कुंभस्नान तथा माधस्नानं अत्यधिक पुण्यदायक मानीतं अस्ति। ३. शारीरिकशुद्धिः स्नान शारीरिकरवच्छतायाः कर्तव्य, यः शरीराय व्याभिः दूरयति तथा आरोग्यं साधयति। शारीरिकशुद्धये स्नान कृतं पापक्षयेन सह आत्मशुद्धेः कारणं अपि अस्ति। ४. विशेषकालीन स्नानम् १. माषामासे स्नानम्: मामवसे विशेषतया गड्‌या स्नान महत्त्वपूर्ण मान्यते। २. कुभानानम् कुभिर्मलायां स्नानं पापक्षयरय, पुण्यप्राप्तेः च एक महत्वपूर्ण साधनं इति पुराणे प्रतिपादित अस्ति। ३. अमावस्या व एकादशी स्नानम् अमावस्या एवं एकादशी हेतु विशेषतया महत्त्वपूर्ण मान्यते। तिथी स्नानं पुण्यप्राप्ति हेतु ५. स्नातकृत्येः स्नानं कर्तुं पूर्व तथा पश्चात् विशेष कृत्ये कर्तव्ये। स्नानपूर्व शुद्धिक्रां कर्तव्यं स्नातकाले पानं, चान, व्यानं मन्त्रजमं च कर्तव्यम्, एते सर्वे पुण्यलाभ प्रदान कुन्तः ९. स्नानस्य काले ध्यानं स्तानकाले ध्यानं च मंत्रजपं कर्तव्यम् इति पुराणेषु प्रतिपादित अस्ति। यः व्यक्ति ध्यानपूर्वक स्नानं कृल्या देवतायाः ध्यानं ना प्रार्थना करोति, सः पुण्यं अधिक प्राप्तवान् भयति। पुराणेषु स्नानसम्बन्धी कथा १. गङ्गास्नानध्य महत्व पुराणेषु गङ्‌गास्नान अत्यधिकं पुग्यकारी मन्यते। यत्र गङ्गाया स्नानं कृत्वा पाचमुक्तः सन् मनेोक्षप्राप्तिरिति विश्वासः अस्ति। २. नर्मदास्नानम् नर्मदानदी पुराणेषु पवित्र, पुष्पदरायिकानदीति प्रयाणित अस्ति। यत्र स्नानं कृत्वा भत्तारः आत्मशुद्धि प्राप्ति च साधयन्ति। ३. कुंभस्वालम् पुराणेषु कुंभस्नानं अत्यन्तं महत्त्वपूर्ण रूपेण वर्णित अस्ति। कुचस्नानेन जनाः सर्वपापक्षय, पुण्यप्राप्ति च लभन्ते। कुम्भमेला एक अत्यन्तं प्रसिद्ध धार्मिक पर्व अस्ति, यः हिन्दू धर्म प्रतिवर्षे द्वादशवर्षे च आयोन्यते। एषा मेला भारताय प्रमुखेषु तीर्थस्थाले पुज्ञप्रयागराया (इलाहाबाद), हरिद्वार, उज्जैन तथा नासिका आयोज्यते। अस्याः मेलायाः प्रमुख उद्देश्यं त्रिषु पविनीषु एकन कृत्वा पुग्यलाभं प्राप्तुं यतते, एतेन स्नानेन फापक्षयमपि भवति। गरुडपुराणे मर्षितम् यत् इवं तीर्थमिद नेति ये नरा भेददर्शिनः। तेषां विधियते तीर्श्वगमननं तत्फलं च यत् ।। सर्व ब्रोति यो यो वेत्ति वेत्ति नातीर्थ तस्य किञ्चन । एतेषु स्नानदानानि ब्राद्ध पिण्डमवाक्षराम् ।। सर्च नद्यः सर्वर्शलाः तिर्थ पेचादिसेवितम् ॥ ८१/२५-२७ कुम्भमेलनस्य इतिहासः कुम्भमेला पुराणेषु उत्ल्लेखित अस्ति। अमृतमंथनकवायाः अनुसार देवाः च राक्षस्ताः अमृतं प्राप्चा तेम्नः चत्वारि स्थानानि प्राप्तानि, यत्र अमृतं अपतत्। एतानि स्थानानि प्रयागः, हरिद्वारम् उज्जैनम् नासिक इत्यत्र कुंभमेला आयोज्यते। गङ्‌गायमुनासंयोगे रिकां संगमस्थानं आत्यन्तं पुण्यदायक मन्ययो। यात्र कुभमेला आयोज्यो, यत् स्थान पापक्षयस्य तथा पुण्यप्राप्तेः गङ्‌गायाः तटे हरिद्वारे कुंभमेला आयोज्यते। अत्र स्नानं पुण्यधारित साधयति।