Tussen mei 2022 tot mei 2024 hebben Archol bv en de Faculteit der Archeologie van de Universiteit Leiden archeologisch onderzoek uitgevoerd in het plangebied Gewandeweg te Oss. De insteek vanuit de Faculteit was om het onderzoek gelijktijdig te laten plaatsvinden met de Field schools, waarbij studenten uit het 1e en 2e jaar van de opleiding archeologie de kneepjes van het vak konden leren. Het plangebied is gelegen aan de noordwestzijde van Oss, buiten de bebouwde kom en is opgedeeld in drie onderzoeksgebieden die gedurende drie onderzoekscampagnes zijn opgegraven. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de gemeente Oss, die het 3,6 ha grote plangebied in de komende jaren gaat ontwikkelen ten behoeve van woningbouw. Tijdens vooronderzoek zijn hier destijds twee vindplaatsen aangetroffen; een grafveld en daarbij horende nederzettingssporen uit de midden-bronstijd. Omdat behoud in situ niet mogelijk is heeft de gemeente Oss besloten dat beide vindplaatsen opgegraven dienden te worden. Het doel van het onderzoek was dan ook het veilig stellen van archeologische gegeven door middel van een opgraving.Het plangebied bevindt zich in de Maaskant, een onderdeel van de riviervlakte van de Maas. In zuidoostelijke richting ligt het hogere Brabantse dekzandgebied, waar het centrum van Oss op is gevestigd. In de ondergrond van de Maaskant komen hoogteverschillen voor die verband houden met een erosief terrassenlandschap. Hier liggen pleistocene terrassen aan de oppervlakte, waarbij de hoogteverschillen stroomafwaarts geleidelijk afnemen. Op microniveau vertoont het plangebied een daling van oost naar west. Dit heeft als gevolg dat het maaiveld een geleidelijke daling kent van ca. 4,4 m +NAP in het oosten naar 4,1 m +NAP in het westen. Deze daling wordt vermoedelijk veroorzaakt door een van de kleinere breuken in de nog actieve Peelrandbreukzone, die de grens vormt tussen de Roerdalslenk en dePeelhorst en door het plangebied loopt. Het onderliggende sporenniveau is een weerspiegeling van het maaiveld en kent een soortgelijke trend, waarbij van oost naar west een daling van 4,2 m +NAP naar 3,4 m +NAP aanwezig is. In het gehele plangebied bestaat de basis van het bodemprofiel uit matig grindhoudende pleistocene terrasafzettingen. De top van dit terras wordt bedekt door overstromingsafzettingen die zijn ontstaan bij afgenomen rivieractiviteit, toen de Maas op een lager niveau stroomde. Verbruining en sporen van bioturbatie wijzen op een beginnende bodemvorming in een vroege fase van het laat-glaciaal. De pleistocene terrasafzettingen worden afgedekt door een dekzandpakket uit het laatpleniglaciaal tot laat-glaciaal, waarin zich een podzolbodem heeft ontwikkeld. In een groot deel van het onderzoeksgebied ontbreekt de podzolbodem door afgraving van het oorspronkelijke bodemprofiel. Op enkele lager gelegen delen, die het microreliëf van het onderliggende terras volgen, is sprake van een intacte podzolbodem en zijn resten van het oorspronkelijke bewoningsoppervlak uit de bronstijd bewaard gebleven. Lokaal wordt de intacte podzolbodem bedekt door een dun stuifzandlaagje met een nivellerende functie, gedateerd in de midden- tot late ijzertijd. Ten slotte is het pleistocene landschap bedekt door een kleipakket, dat zich door overstromingen tot ver in de 19e eeuw in dikte heeft doen toenemen. Door (sub)recente ploegactiviteiten is dit kleipakket vermengd met de onderliggende pleistocene afzettingen, wat resulteert in het sterk zandige karakter ervan. De oudste aanwijzingen voor menselijke aanwezigheid in het gebied betreft een laat-mesolithisch inhumatiegraf in het centraal (noord)oostelijk deel van het plangebied. Ondanks de locatie van het graf te midden van het laat-prehistorische grafveld is het onwaarschijnlijk dat er een onderling verband bestaat. In het graf is een individu uit de midden steentijd (ca. 10.000 – 5300 v.Chr.) begraven. Door de ouderdom van het graf en de slechte conserveringsomstandigheden van menselijk botmateriaal op de zandgronden is er vrijwel geen informatie over het individu zelf beschikbaar. Vragen met betrekking tot geslacht, leeftijd, herkomst etc. blijven dan ook onbeantwoord. De rijke bijgiften in de vorm van natuur- en vuursteen artefacten bieden daarentegen wel een inkijk in het alledaagse gebruik van deze voorwerpen. Op de artefacten is een breed scala aan contactmaterialen waargenomen, waaronder been, gewei, huid/leer, hout, plant, mineraal materiaal (mogelijk git) en vis. De artefacten zijn gebruikt om te snijden, zagen, schrapen en boren. De eerste van de twee vindplaatsen kenmerkt zich als aan laat-prehistorisch grafveld. Het grafveld bevond zich in de oostelijke helft van het plangebied. Het is gerelateerd aan de hoger gelegen delen van het plangebied en heeft een langgerekte zuidoost-noordwest georiënteerde vorm met een oppervlak van ca. 16.850 m2. Het grafveld is aan de west- en oostzijde begrensd. De begrenzing in de noord- en zuidzijde kon niet worden vastgesteld. Het grafveld is aangelegd op de hoger delen van het dekzandlandschap. Op basis van het pollenspectra kan worden vastgesteld dat het grafveld was gelegen in een grasrijk heideveld met slechts enkele boomsoorten zoals hazelaar of berk.In de omgeving van het heideveld zal elzenbroekbos aanwezig geweest zijn. Op enige afstand was er sprake van gemengde loofbossen met eik, linde en iep. Op grote afstand van het grafveld zullen de dennenbossen gelegen hebben. In totaal zijn resten van negen grafstructuren aangetroffen. De aanleg van een ringwalheuvel/8-vormige grafheuvel in de midden-bronstijd A (mogelijk al in de vroege bronstijd) lijkt de beginfase van het grafveld aan te duiden. Bewoningssporen uit deze eerste fase zijn niet aangetroffen. In de naastgelegen wijk Mikkeldonk zijn daarentegen wel meldingen van waterputten, kuilen en losse vondsten uit deze periode bekend, maar een directe link kan niet met zekerheid worden vastgesteld.