Naseljavanje Italika na Istarski poluotok krajem republikanskog i početkom carskog razdoblja uvjetovalo je u znatnoj mjeri i promjene mjesta naseljavanja, kao i vrste naselja. Ove je promjene moguće sagledati u procesu napuštanja gradinskih naselja i naseljavanja lokacija u nizinskim predjelima u okviru rimskih ruralnih stambeno-gospodarskih kompleksa (villa rustica). Iako je napuštanje predrimskih naselja na području kolonijskih agera očit i prevladavajući oblik promjene mjesta naseljavanja, prikupljeni topografski podaci ukazuju da nije moguće jednoznačno objasniti promjene naseljenosti kroz koncept diskontinuiteta naseljenosti na prijelazu željeznog u rimsko doba Istre. Kontinuitet naseljenosti pojedinih histarskih gradina u rimsko carsko doba potvrđen je nalazima rimske ruralne arhitekture, dok nalazi ograničeni na rimskodobnu keramiku, često kronološki neodređenu, pružaju indicije o naseljenosti u rimsko doba no mogu biti i rezultat ekonomskih veza ili ostaci rimskih vojnih uporišta iz razdoblja koje prethodi intenzivnoj romanizaciji poluotoka. U radu se analiziraju i sintetiziraju raspoloživi topografski podaci na području od Savudrije i rijeke Dragonje na sjeveru do rijeke Raše i Učke na istoku, o prapovijesnim gradinskim naseljima s kojih potječu materijalni ostaci iz rimskog doba. Nastoje se protumačiti temeljne političke i socijalno-ekonomske odrednice ove pojave koja dosad nije pronašla zapaženo mjesto u stručnoj literaturi.