System planowania przestrzennego ewoluuje nie tylko w wyniku zmian ustawowych ale również w związku z działaniami realizowanymi w ramach jego nieformalnej części. Zmiany te są szczególnie widoczne na poziomie gmin. Działania pozaustawowe zależą od wielu czynników i realizowanych w powiązaniu z nimi procesów. Część nieformalna systemu wiąże się z jego ustawowymi elementami – dopełnia je, rozbudowuje, niejednokrotnie pozwala poprawić niedoskonałości. Zrozumienie jak działa cały system jest więc możliwe dopiero po zidentyfikowaniu charakterystycznych procesów zachodzących w obu jego częściach – formalnej i nieformalnej. Artykuł nakreśla te procesy i zależności między nimi, bazując na doświadczeniach samorządów dolnośląskich oraz z innych europejskich systemów planowania. Tylko nakreślenie całościowego obrazu systemu planowania przestrzennego umożliwia świadome korzystanie z dostępnych narzędzi i adekwatne dobieranie ich do lokalnych potrzeb. Może też wpływać na sposób organizacji struktur jednostek samorządu.