W artykule przywoluje rozumienie zagadnienia sumienia czterech znaczących przedstawicieli Oświecenia: I. Kanta, A. Smitha, Voltaire’a i P.T. Holbacha. Kwestia zostala podjeta w pierwszej kolejności przez starozytnych filozofow, nastepnie przez teologow chrześcijanskich; poźniej zaś zajmowali sie nią oświeceniowi myśliciele. Wspomniani filozofowie analizowali ją jednak w opozycji do obu – pierwszej i drugiej tradycji. Zaproponowali takie rozwiązania, ktore byly ich zdaniem znacznie bardziej racjonalne, choc miedzy sobą bardzo sie roznily. Kazde z nich bylo na swoj sposob nowatorskim i inspirującym punktem wyjścia do powaznych dyskusji.