{"references": ["Wy\u017csza Szko\u0142a Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy", "University of Health Sciences in Bydgoszcz", "REHABILITACJA I RATOWNICTWO", "Rehabilitation and rescue", "Redakcja naukowa", "Edited by", "Katarzyna Pietkun", "Joanna Siminska", "Iwona G\u0142owacka", "Krystyna Nowacka", "Bydgoszcz 2015", "Recenzenci: Reviewers:", "dr hab. Marek Napiera\u0142a (Poland)", "dr hab. Walery Zukow(Poland)", "REHABILITACJA I RATOWNICTWO", "Rehabilitation and rescue", "Redakcja naukowa", "Edited by", "Katarzyna Pietkun", "Joanna Siminska", "Iwona G\u0142owacka", "Krystyna Nowacka", "\u00a9 The Author(s) 2015.", "These articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland", "Open Access These articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited.", "Zawarto\u015b\u0107 tej monografii jest obj\u0119ta licencj\u0105 Creative Commons Uznanie autorstwa-U\u017cycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0", "Liczba znak\u00f3w: 260 000 (ze streszczeniami i ok\u0142adk\u0105). Liczba grafik: 27 x 1 000 znak\u00f3w (rycza\u0142t) = 27 000 znak\u00f3w.", "Razem: Liczba znak\u00f3w: 287 000 (ze streszczeniami, ok\u0142adk\u0105 i grafikami) = 7,175 arkuszy wydawniczych.", "Number of characters: 260 000 (with abstracts). Number of images: 27 x 1000 characters (lump sum) = 27 000 characters.", "Total: Number of characters: 287 000 (with abstracts, summaries and graphics) = 7,175 sheet publications.", "Rycina na ok\u0142adce. Wy\u017csza Szko\u0142a Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy. University of Health Sciences in Bydgoszcz.", "\u0179r\u00f3d\u0142o https://pl.wikipedia.org/wiki/Wy%C5%BCsza_Szko%C5%82a_Nauk_o_Zdrowiu_w_Bydgoszczy (dost\u0119p 23.08.2015).", "Publishing House:", "University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland", "Str. Karpacka 54", "85-164 Bydgoszcz", "Tel.: +48 52 379 23 52", "wsnoz@wsnoz.pl", "ISBN 978-1-329-50154-6", "DOI 10.5281/zenodo.29049", "http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.29049", "Printing House:", "University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland", "Str. Karpacka 54", "85-164 Bydgoszcz", "Tel.: +48 52 379 23 52", "wsnoz@wsnoz.pl", "Spis tre\u015bci:", "Content:", "Wst\u0119p \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.\u2026\u2026\u2026.. 7", "Introduction ......................................................................................................................... 8", "Udary - definicja, podzia\u0142, wyst\u0119powanie, sposoby rehabilitacji w powrocie utraconych funkcji", "G\u0142owacka Iwona, Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Siedlecki Zygmunt, Nowacka Krystyna, Hagner Wojciech ..\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026....\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.. 11", "Depresja okresu starzenia si\u0119 i staro\u015bci. zaburzenia w wieku podesz\u0142ym", "Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Ogurkowski Karol, Hagner Derengowska Magdalena, Nowacka Krystyna, Hagner Wojciech \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026 23", "Katastrofy \u2013 przegl\u0105d aspekt\u00f3w psychologicznych i spo\u0142ecznych", "Kuberska Izabela, Zieli\u0144ski Ewa, Ogurkowski Karol, Telak Jerzy, Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Galarowicz Oksana \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..\u2026 35", "Najcz\u0119stsze powik\u0142ania po zabiegach amputacji", "Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, P\u0142\u00f3cienniczak Leszek, Grzyb Sebastian, Ogurkowski Karol, Porzych Piotr, Nowacka Krystyna, Hagner Wojciech \u2026\u2026.\u2026\u2026 49", "Czy Polska i Europa s\u0105 zagro\u017cone wirusowymi gor\u0105czkami krwotocznymi?", "Sibi\u0144ska Karolina, Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Pietkun Ma\u0142gorzata, Dejewska Jolanta, Nowacka Krystyna ........................................................................... 59", "Przyczyny depresji wieku podesz\u0142ego", "Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Ogurkowski Karol, Pietkun Ma\u0142gorzata, Dejewska Jolanta, G\u0142owacka Iwona, Hagner Wojciech ............................................... 71", "Znaczenie procesu rehabilitacji w usprawnianiu po urazie nadgarstka. Przegl\u0105d wybranych metod fizjoterapeutycznych", "Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Ogurkowski Karol, Pietkun Ma\u0142gorzata, G\u0142owacka Iwona, Siedlecki Zygmunt, Hagner Wojciech \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026.\u2026. 83", "Charakterystyka oraz spos\u00f3b post\u0119powania w trudno goj\u0105cych si\u0119 ranach w przypadku ugryzienia przez psa", "Przybylska Sara, Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Ogurkowski Karol, G\u0142owacka Iwona, Nowacka Krystyna \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..\u2026\u2026\u2026\u2026.. 95", "Terroryzm jako rosn\u0105cy problem XXI wieku", "Zieli\u0144ski Ewa, Boniek Barbara, Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Pawelczyk Zenon, Ogurkowski Karol, Grzyb Sebastian, Grobelska Kinga, Telak Jerzy, Nowacka Krystyna \u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026\u2026..\u2026 105", "Z\u0142amanie stawu nadgarstka - mechanizm powstawania, rodzaje z\u0142ama\u0144 i ich klasyfikacje. Powik\u0142ania po z\u0142amaniu stawu nadgarstka", "Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Ratuszek\u2013Sadowska Dorota, Porzych Piotr, Hagner\u2013Derengowska Magdalena, Nowacka Krystyna, Hagner Wojciech \u2026\u2026.\u2026 117", "Wst\u0119p", "Wyra\u017camy nadziej\u0119, \u017ce zr\u00f3\u017cnicowany program monografii b\u0119dzie odpowiada\u0142 Pa\u0144stwa oczekiwaniom. Wierzymy, \u017ce monografia przyczyni si\u0119 do podnoszenia wiedzy, kwalifikacji umiej\u0119tno\u015bci lekarzy, rehabilitant\u00f3w, ratownik\u00f3w, fizjoterapeut\u00f3w, piel\u0119gniarek, psycholog\u00f3w, biolog\u00f3w, praktyk\u00f3w badaczy zainteresowanych ochron\u0105 zdrowia pracownik\u00f3w rehabilitacji, ratownictwa, fizjoterapii, turystyki rekreacji.", "Monografia, odpowiadaj\u0105ca na wsp\u00f3\u0142czesne \u015bwiatowe wyzwania zdrowotne, gromadzi artyku\u0142y specjalist\u00f3w tych dziedzin wiod\u0105cych, renomowanych o\u015brodk\u00f3w zagranicznych krajowych. Wielu nich przedstawia state of art swojej dziedzinie. B\u0119dzie to szczeg\u00f3lnie cenne dla m\u0142odych lekarzy w trakcie specjalizacji, oraz student\u00f3w.", "Mile widziani do zapoznania si\u0119 t\u0105 problematyk\u0105 wszystkich zainteresowanych zagro\u017ceniami, ochron\u0105 zdrowia, \u017cycia, bezpiecze\u0144stwa pracy w ratownictwie, turystyce, rekreacji, rehabilitacji, fizjoterapii, piel\u0119gniarstwie, organizacj\u0105 bezpiecznej pracy misji tych warunkach, wp\u0142ywem warunk\u00f3w \u015brodowiska na stan zdrowia publicznego.", "Autorzy zagranicy kraju przedstawi\u0105 przegl\u0105d wsp\u00f3\u0142czesnych wyzwa\u0144 proponowanych rozwi\u0105za\u0144 tych dziedzinach. Problematyka tekst\u00f3w prac dotyczy szeroko rozumianego zdrowia cz\u0142owieka, turystyki, rekreacji, fizjoterapii, piel\u0119gniarstwa, odnowy biologicznej, rehabilitacji, ratownictwa, r\u00f3wnie\u017c ekonomiki ochrony zdrowia.", "Introduction", "We hope that a varied program of the monograph will answer your expectations. We believe that the monograph will contribute to raising the knowledge, skills and abilities of doctors, rescue workers, therapists, physiotherapists, nurses, psychologists, biologists, researchers, practitioners and health workers interested in rehabilitation, rescue, physiotherapy, tourism and recreation.", "Monograph, corresponding to the modern challenges of global health specialists collect articles from those areas of the leading centers of renowned foreign and domestic. Many of them present state of art in their field. This will be particularly valuable for young doctors in the specialization, and students.", "Welcome to familiarize yourself with this issue all relevant hazards and health, life and safety at work in rescue, tourism, recreation, rehabilitation, physiotherapy, nursing organization to work safely and missions in these conditions, the influence of environmental conditions on public health.", "Authors from abroad and the country will present an overview of contemporary challenges and solutions in these areas. The issue concerns the text of the wider work for human health, tourism, recreation, physiotherapy, nursing, wellness, rehabilitation, rescue, including the economics of health care.", "\u00a9 The Author(s) 2015.", "This articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland", "Open Access This articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited.", "Attribution \u2014 You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work). Noncommercial \u2014 You may not use this work for commercial purposes. Share Alike \u2014 If you alter, transform, or build upon this work, you may distribute the resulting work only under the same or similar license to this one.", "Zawarto\u015b\u0107 tej monografii jest obj\u0119ta licencj\u0105 Creative Commons Uznanie autorstwa-U\u017cycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0", "UDARY - DEFINICJA, PODZIA\u0141, WYST\u0118POWANIE, SPOSOBY REHABILITACJI W POWROCIE UTRACONYCH FUNKCJI", "G\u0142owacka Iwona1, Pietkun Katarzyna1, Siminska Joanna1, Siedlecki Zygmunt2, Nowacka Krystyna1, Hagner Wojciech1", "1 Katedra i Klinika Rehabilitacji Collegium Medicum UMK W Bydgoszczy", "2 Klinika Neurochirurgii Collegium Medicum UMK W Bydgoszczy", "Liczba znak\u00f3w: 20 834 (ze streszczeniami i ok\u0142adk\u0105). Liczba grafik: 3 x 1 000 znak\u00f3w (rycza\u0142t) = 3 000 znak\u00f3w.", "Razem: Liczba znak\u00f3w: 23 834 (ze streszczeniami, ok\u0142adk\u0105 i grafikami) = 0,596 arkuszy wydawniczych.", "Streszczenie", "Wed\u0142ug danych \u015awiatowej Organizacji Zdrowia udary m\u00f3zgu s\u0105 trzeci\u0105 co do cz\u0119sto\u015bci przyczyn\u0105 zgon\u00f3w na \u015bwiecie. Powoduj\u0105 tak\u017ce koszty dla spo\u0142ecze\u0144stw obejmuj\u0105ce rehabilitacj\u0119 i \u015bwiadczenia socjalne. W pracy przedstawiono podzia\u0142 i charakterystyk\u0119 poszczeg\u00f3lnych typ\u00f3w udar\u00f3w, epidemiologi\u0119. Opisano tak\u017ce proces usprawniania. Rehabilitacja odgrywa ogromn\u0105 rol\u0105 w powrocie do sprawno\u015bci os\u00f3 dotkni\u0119tych udarem m\u00f3zgu. Wa\u017cne jest wczesne wdro\u017cenie procesu.", "S\u0142owa kluczowe: udar m\u00f3zgu, rehabilitacja, podzia\u0142 udar\u00f3w, metody specjalne.", "Abstract", "According to the World Health Organization Strokes are the third of common cause of death in the world . They cause also the costs to society , including rehabilitation and social benefits The paper presents characteristics of the different types of stroke types. The process also describes process of rehabilitation. Rehabilitation is very important proces which cause improvment of funcioning and also make higer Quality of Live patient with stroke. The better is when the process start in the early stage of stroke.", "Key words: stroke, rehabilitation, systematic of stroke, special rehabilitation methods", "Udar m\u00f3zgu - definicja.", "W najszerszym znaczeniu \u015awiatowa Organizacja zdrowia zdefiniowa\u0142a udar m\u00f3zgu jako zesp\u00f3\u0142 kliniczny charakteryzuj\u0105cy si\u0119 nag\u0142ym wyst\u0105pieniem ogniskowego a niekiedy r\u00f3wnie\u017c uog\u00f3lnionego zaburzenia czynno\u015bci m\u00f3zgu, kt\u00f3rego objawy utrzymuj\u0105 si\u0119 d\u0142u\u017cej ni\u017c 24 godziny, lub prowadza wcze\u015bniej do \u015bmierci i nie maja innej przyczyny ni\u017c naczyniowa [1]. Istnieje tak\u017ce zbli\u017cona do powy\u017cszej definicji definicja Ameryka\u0144skiego Narodowego Instytutu Chor\u00f3b Uk\u0142adu Nerwowego i Udaru M\u00f3zgu z 1990 roku, kt\u00f3ra opisuje udar jako zesp\u00f3\u0142 objaw\u00f3w wynik\u0142ych z czasowego lub sta\u0142ego uszkodzenia funkcji uk\u0142adu nerwowego poprzez proces niedokrwienny lub krwotoczny, w kt\u00f3rym mia\u0142o miejsce uszkodzenie jednego lub wielu naczy\u0144 m\u00f3zgowych [2].", "Podzia\u0142 udar\u00f3w m\u00f3zgu.", "W zale\u017cno\u015bci od etiologii udary dzielimy na", "A) NIEDOKRWIENNE - ten typ udaru wywo\u0142uje nag\u0142e lub post\u0119puj\u0105ce obni\u017cenie perfuzji w obr\u0119bie struktur OUN, kt\u00f3re powoduje zmniejszenie przep\u0142ywu w zakresie mikrokr\u0105\u017cenia oraz narastaj\u0105c\u0105 w czasie dysproporcj\u0119 pomi\u0119dzy zapotrzebowanie a zaopatrzeniem tkanki m\u00f3zgowej w krew. Przyczyn\u0105 tego typu udaru mo\u017ce by\u0107:", "- zw\u0119\u017cenie naczy\u0144 t\u0119tniczych g\u0142owy i/lub szyi,", "- zakrzepy w naczyniach g\u0142owy i/lub szyi,", "- zatory naczy\u0144 m\u00f3zgowych,", "- nieprawid\u0142owo\u015bci hemodynamiczne.", "Niedob\u00f3r tlenu cz\u0105steczkowego w pocz\u0105tkowym okresie jest wyr\u00f3wnywany poprzez wzmo\u017cone jego pobieranie z erytrocyt\u00f3w, za\u015b niedob\u00f3r energii wyr\u00f3wnuje glikoliza beztlenowa. Powoduje to jednak narastanie obrz\u0119ku cytotoksycznego m\u00f3zgu. Nast\u0119pnym niekorzystnym mechanizmem jest przenikanie wody do przestrzeni m\u00f3zgowej co prowadzi do naczyniopochodnego obrz\u0119ku m\u00f3zgu. W zale\u017cno\u015bci od uszkodzenia danego obszaru m\u00f3zgu pojawiaj\u0105 si\u0119 charakterystyczne objawy [1, 2, 3,].", "Udary niedokrwienne mo\u017cemy podzieli\u0107 w zale\u017cno\u015bci od mechanizmu patogenetycznego:", "- udary zakrzepowo-zatorowe \u2013 stanowi\u0105 one oko\u0142o 85% wszystkich udar\u00f3w niedokrwiennych m\u00f3zgu [3]. Do uprzywilejowanych miejsc umiejscawiania si\u0119 udar\u00f3w o mechanizmie zakrzepowo \u2013 zatorowym nale\u017c\u0105 proksymalne i dystalne odcinki t\u0119tnic: szyjnej wsp\u00f3lnej, szyjnej wewn\u0119trznej, t\u0119tnic kr\u0119gowych, t\u0119tnicy podstawnej oraz proksymalne odcinki du\u017cych t\u0119tnic m\u00f3zgowych szczeg\u00f3lnie t\u0119tnicy \u015brodkowej m\u00f3zgu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 pacjent\u00f3w u kt\u00f3rych wyst\u0105pi\u0142 ten typ udaru w wywiadzie zdradzaj\u0105 jeden lub wi\u0119cej incydent\u00f3w TIA. Cz\u0119sto pocz\u0105tek objaw\u00f3w wyst\u0119puje w czasie snu. Pacjent budzi si\u0119 sparali\u017cowany [3].", "- zatorowy - przyczyna udar\u00f3w o tym charakterze jest materia\u0142 zatorowy, kt\u00f3ry gromadzi si\u0119 w t\u0119tnicach m\u00f3zgowych, dominuj\u0105 tu udary kardiogenne, kt\u00f3re stanowi\u0105 oko\u0142o 20% wszystkich udar\u00f3w niedokrwiennych [3]. Choroby serca na przyk\u0142ad t\u0119tniaki lewej komory serca, zawa\u0142 mi\u0119\u015bnia sercowego, kardiomiopatia zapalenie wsierdzia, zwi\u0119kszaj\u0105 predyspozycje do tego typu udaru. Najpospolitszymi miejscami umiejscawiania si\u0119 zator\u00f3w s\u0105: t\u0119tnica szyjna wewn\u0119trzna, t\u0119tnica \u015brodkowa m\u00f3zgu w odcinku proksymalnym, ga\u0142\u0119zie korowe t\u0119tnicy \u015brodkowej m\u00f3zgu, t\u0119tnicy podstawnej lub jej odga\u0142\u0119zie\u0144. Chory po przebytym udarze m\u00f3zgu o charakterze sercowo \u2013zatorowym s\u0105 nara\u017ceni na ponowne wyst\u0105pienie tego udaru [3].", "- zatokowy (lakularny) - przyczyn\u0105 mog\u0105 by\u0107 procesy zwyradniaj\u0105ce dotycz\u0105ce ma\u0142ych naczy\u0144 m\u00f3zgowych, kt\u00f3re zaopatruj\u0105 g\u0142\u0119bokie struktury m\u00f3zgu, zmiany te zwykle wyst\u0119puj\u0105 u os\u00f3b z przewlek\u0142ym i nie leczonym nadci\u015bnieniem t\u0119tniczym. W\u0142a\u015bnie zamkniecie tych naczy\u0144 lakularnych powoduje powstanie zawa\u0142\u00f3w podkorowych OUN, kt\u00f3rych obszar nie przekracza 1,5 cm, jednak\u017ce te ogniska krwotoczne maj\u0105 du\u017ce znaczenie kliniczne [3].", "- hemodynamiczny - ten rodzaj udaru powstaje w wyniku nieprawid\u0142owej perfuzji, spowodowanej zw\u0119\u017ceniem lub zamkni\u0119ciem t\u0119tnicy w wyniku post\u0119puj\u0105cych w niej zmian mia\u017cd\u017cycowych oraz wsp\u00f3\u0142istniej\u0105cego zakrzepu [1].", "Ze wzgl\u0119du na przebieg choroby oraz wyst\u0119puj\u0105ce objawy neurologiczne udary dzielimy:", "- TIA - to przemijaj\u0105cy napad niedokrwienny ( transient ischemic attack ) to stan, w kt\u00f3rym ogniskowe (bez drgawek) ubytkowe objawy neurologiczne trwaj\u0105 kr\u00f3cej ni\u017c 24 godziny i ca\u0142kowicie ust\u0119puj\u0105. TIA\u2019s, kt\u00f3re mo\u017cna po\u0142\u0105czy\u0107 z naczyniami odchodz\u0105cymi od t\u0119tnicy szyjnej przybieraj\u0105 posta\u0107 przej\u015bciowej \u015blepoty jednoocznej, zespo\u0142u niedow\u0142adu po\u0142owiczego, po\u0142owiczego os\u0142abienia czucia, afazji, zam\u0105cenia \u015bwiadomo\u015bci oraz rzadko przeciwstronnych dyzkinez. Do objaw\u00f3w TIAs z t\u0119tnic kr\u0119gowych i t\u0119tnicy podstawnej nale\u017c\u0105: \u015blepota, niedowidzenie, podw\u00f3jne widzenie, zawroty g\u0142owy, dyzartria, dysfagia, pora\u017cenie po\u0142owicze lub czteroko\u0144czynowe lub zespo\u0142y zaburze\u0144 czucia [3].", "- udar dokonany \u2013 s\u0105 to ,, ustabilizowane klinicznie, maj\u0105ce tendencj\u0119 do regresji objawy kliniczne udaru wyst\u0119puj\u0105ce g\u0142\u00f3wnie w przebiegu niedokrwienia ca\u0142ego przedniego unaczynienia\u2019\u2019[3].", "-udar post\u0119puj\u0105cy- w tym przypadku objawy neurologiczne nasilaj\u0105 si\u0119 w ci\u0105gu pierwszych 24 godzin oraz/albo dalej post\u0119puj\u0105 [3].", "B) KRWOTOCZNE- obejmuje on oko\u0142o 10 \u2013 12% wszystkich udar\u00f3w m\u00f3zgu. Szczeg\u00f3lne trudne znaczenie kliniczne tego typu udaru wi\u0105\u017ce si\u0119 z trudnym przebiegiem zwi\u0105zanym z faktem natychmiastowego zniszczenia cz\u0119\u015bci dr\u00f3g i o\u015brodk\u00f3w OUN oraz gwa\u0142townym wzrostem ci\u015bnienia \u015br\u00f3dczaszkowego. Krwotoki m\u00f3zgowe powstaj\u0105 najcz\u0119\u015bciej w przypadku p\u0119kni\u0119cia mikrot\u0119tniak\u00f3w. Naczynie m\u00f3zgowe, kt\u00f3re uleg\u0142o p\u0119kni\u0119ciu powoduje zaprzestanie transportu tlenu i tkanka m\u00f3zgowa nie otrzymuje tlenu, r\u00f3wnocze\u015bnie rozprzestrzenia si\u0119 obrz\u0119k m\u00f3zgu i ci\u015bnienie wewn\u0105trzm\u00f3zgowe wzmaga si\u0119. Czynnikiem ryzyka krwotoku m\u00f3zgowego jest nadci\u015bnienie t\u0119tnicze \u2013 objaw ten wyst\u0119puje u oko\u0142o 70-80% chorych, kt\u00f3rzy mieli ten rodzaj udaru. Objawy zaj\u0119cia danego obszaru m\u00f3zgu narastaj\u0105 gwa\u0142townie, zwykle w ci\u0105gu 1-2 godzin od momentu wyst\u0105pienia krwotoku. W zale\u017cno\u015bci od obszaru krwotoku mo\u017cemy wyr\u00f3\u017cni\u0107 nast\u0119puj\u0105ce objawy kliniczne:", "- gdy ognisko udarowe wyst\u0119puje w okolicy skorupy mamy do czynienia z czystym niedow\u0142adem po\u0142owiczym z towarzysz\u0105c\u0105 mu dyzartri\u0105 lub dysfagi\u0105,", "- gdy ognisko ma charakter p\u0142atowy wyst\u0119puje zw. zesp\u00f3\u0142 twarzowo-ramienny, niedow\u0142ad po\u0142owiczy oraz po\u0142owicze zaburzenia czucia z niedowidzeniem oraz afazj\u0105 kiedy ognisko krwotoczne umiejscowione jest w p\u0142acie czo\u0142owym pojawia si\u0119 to\u017cstronny przykurcz powiek,", "- gdy ognisko krwotoczne zlokalizowane jest we wzg\u00f3rzu pojawia si\u0119 hemiplegia oraz pora\u017cenie spojrzenia ku g\u00f3rze,", "- ognisko krwotoczne zlokalizowane w okolicy m\u00f3\u017cd\u017cku charakteryzuje si\u0119 nag\u0142ym pocz\u0105tkiem oraz wyst\u0119powaniem silnych b\u00f3l\u00f3w g\u0142owy wraz z wymiotami [3,4].", "Udary o etiologii krwotocznej mo\u017cemy podzieli\u0107 na :", "a) krwotoki wewn\u0105trzm\u00f3zgowe - s\u0105 nast\u0119pstwem p\u0119kni\u0119cia jednego z naczy\u0144 m\u00f3zgowych, g\u0142ownie naczynia, kt\u00f3re jest zmienione mia\u017cd\u017cycowo lub w nast\u0119pstwie p\u0119kni\u0119cia t\u0119tniaka [6].", "b) krwotoki podpaj\u0119czyn\u00f3wkowe\u2013 s\u0105 to wylewy krwi do przestrzeni podpaj\u0119czyn\u00f3wkowej m\u00f3zgu, spowodowane p\u0119kni\u0119ciem naczy\u0144 krwiono\u015bnych [4].", "Epidemiologia udar\u00f3w m\u00f3zgu.", "Epidemiologia", "Wed\u0142ug \u015awiatowej Organizacji Zdrowia Udar m\u00f3zgu jest trzeci\u0105 przyczyn\u0105 zgon\u00f3w na \u015bwiecie. Dane szacunkowe podaj\u0105, \u017ce z powodu udar\u00f3w m\u00f3zgu rocznie umiera oko\u0142o 5,5 miliona ludzi co stanowi oko\u0142o 10% og\u00f3lnej \u015bmiertelno\u015bci. W wielu krajach udar jest tak\u017ce g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyna niepe\u0142nosprawno\u015bci. Na \u015bwiecie \u017cyje oko\u0142o 50 milion\u00f3w ludzi po udarze m\u00f3zgu. Bior\u0105c pod uwag\u0119 skal\u0119 europejsk\u0105 w ci\u0105gu roku objawy udaru wyst\u0119puj\u0105 u oko\u0142o 1 miliona ludzi, z kt\u00f3rych \u2153 umiera a u kolejnej \u2153 wyst\u0119puj\u0105 objawy trwa\u0142ego inwalidztwa [9].", "W Polsce badania epidemiologiczne, kt\u00f3re by\u0142y przeprowadzane na pocz\u0105tku lat 90-tych XX wieku wykaza\u0142y, \u017ce w ci\u0105gu roku objawy udaru pojawiaj\u0105 si\u0119 u oko\u0142o 60 000 os\u00f3b. Z tej liczby po\u0142owa umiera w ci\u0105gu roku, a u kolejnej po\u0142owy wyst\u0119puj\u0105 objawy inwalidztwa [4,5].W Polsce wsp\u00f3\u0142czynniki umieralno\u015bci na udar m\u00f3zgu utrzymuj\u0105 si\u0119 od kilku lat ta\u0142ym wysokim poziomie i wynosz\u0105 odpowiednio:106/100 000 u m\u0119\u017cczyzn i 71/100 000 u kobiet w pierwszym miesi\u0105cu po udarze umiera 40% chorych pacjent\u00f3w, a rocznie traci \u017cycie 32 tysi\u0105ce ludzi. Umieralno\u015b\u0107 w Polsce z powodu udar\u00f3w m\u00f3zgu nale\u017cy do najwy\u017cszych w Europie [5].", "Fizjoterapia w udarach m\u00f3zgu.", "Celem fizjoterapii u chorych po przebytym udarze m\u00f3zgu jest poprawa jako\u015bci \u017cycia i funkcjonowania pacjent\u00f3w. Zgodnie z Wytycznymi Europejskiej Inicjatywy Udarowej u ka\u017cdego pacjenta po udarze m\u00f3zgu nale\u017cy rozwa\u017cy\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 rehabilitacji. Proces rehabilitacji powinien by\u0107 prowadzony przez interdyscyplinarny zesp\u00f3\u0142, w sk\u0142ad kt\u00f3rego wchodz\u0105: lekarz, fizjoterapeuta, piel\u0119gniarka, neuropsycholog, logopeda, terapeuta zaj\u0119ciowy. Czas trwania \u0107wicze\u0144 nale\u017cy dobiera\u0107 indywidualnie do ka\u017cdego pacjenta, uwzgl\u0119dniaj\u0105c jego deficyty neurologiczne i aktualny stan. Najcz\u0119stszymi problemami pojawiaj\u0105cymi si\u0119 po przebytym udarze m\u00f3zgu s\u0105:", "-\tutrata prawid\u0142owo kontrolowanych zdolno\u015bci ruchowych", "-\ttrudno\u015bci w prze\u0142ykaniu", "-\tnieotrzymanie moczu i ka\u0142u", "-\tzaburzenia czucia", "-\tproblemy psychologiczne i emocjonalne", "-\tpogorszenie sytuacji finansowej rodziny pacjenta", "-\tniesprawno\u015b\u0107 r\u0119ki po stronie udarowej", "-\tniesprawno\u015b\u0107 r\u0119ki dotyczy oko\u0142o 5% pacjent\u00f3w po przebytym udarze m\u00f3zgu", "-\tobjawy spastyczno\u015bci r\u0119ki po udarze m\u00f3zgu", "-\twsp\u00f3\u0142ruchy", "-\treakcje stowarzyszone", "-\todruch na rozci\u0105ganie", "-\tklonusy", "-\tpowolne ruchy", "-\tzm\u0119czenie", "-\tbrak p\u0142ynno\u015bci ruchu.", "Rehabilitacja po udarze m\u00f3zgu jest niezb\u0119dnym czynnikiem kt\u00f3ry wp\u0142ywa na rokowania pacjenta. Czas odgrywa istotn\u0105 rol\u0119 w procesie usprawniania, im szybciej osoby po przebytym udarze podejm\u0105 leczenie tym ich szanse na powr\u00f3t do zdrowia zwi\u0119kszaj\u0105 si\u0119. W usprawnianiu pacjent\u00f3w stosuje si\u0119 metody tradycyjne i metody nowoczesne (PNF, Bobath) [6]", "METODY SPECJALNE", "Metody te wykorzystuj\u0105 zjawisko plastyczno\u015bci uk\u0142adu nerwowego, czyli jego zdolno\u015b\u0107 do samonaprawy, poprzez tworzenie nowych po\u0142\u0105cze\u0144. Dzi\u0119ki zjawisku plastyczno\u015bci czynno\u015bci okre\u015blonego obszaru m\u00f3zgu mog\u0105 by\u0107 przej\u0119te przez inny obszar i dana czynno\u015b\u0107 mo\u017ce powr\u00f3ci\u0107. Zjawisko neuroplastyczno\u015bci po raz pierwszy opisa\u0142 Polak- Jerzy Konorski w 1948 roku.", "POZYCJE U\u0141O\u017bENIOWE", "W terapii nale\u017cy uwzgl\u0119dnia\u0107 pora\u017con\u0105 stron\u0119 cia\u0142a poprzez:", "- odpowiednie uk\u0142adanie pacjenta", "- prac\u0119 obustronn\u0105 (dwie r\u0119ce maj\u0105 to samo zadanie do wykonania)", "- prac\u0119 obur\u0119czn\u0105 (ka\u017cda r\u0119ka ma do wykonania inne zadanie) w uzasadnionych przypadkach i w odpowiednio stworzonych warunkach prac\u0119 przez \u201ewymuszon\u0105 konieczno\u015b\u0107\u201d (ko\u0144czyny g\u00f3rna po stronie pora\u017cenia wykonuje zadanie, a druga ko\u0144czyna g\u00f3rna jest zabanda\u017cowana w taki spos\u00f3b, \u017ce nie mo\u017ce pomaga\u0107).", "- pozycja u\u0142o\u017ceniowa na wznak", "- pozycja u\u0142o\u017ceniowa na brzuchu", "- pozycja u\u0142o\u017ceniowa na \u201echorym\u2019\u2019 boku", "- pozycja u\u0142o\u017ceniowa na ,,zdrowym\u2019\u2019 boku", "Proces usprawniania pacjent\u00f3w po udarach m\u00f3zgu mo\u017cna podzieli\u0107 na trzy okresy:", "a)\trehabilitacja wczesna, kt\u00f3ra trwa od pierwszego do 21 dnia od momentu wyst\u0105pienia udaru. Jest to bardzo wa\u017cny okres poniewa\u017c badania dowodz\u0105, \u017ce w tym czasie dochodzi do najszybszego powrotu sprawno\u015bci i powrotu utraconych funkcji. Terapeuta ka\u017cdego pacjenta traktuje, tak jakby mia\u0142 odzyska\u0107 pe\u0142n\u0105 sprawno\u015b\u0107, stara si\u0119 maksymalnie mobilizowa\u0107 go. Ko\u0144cowy efekt wczesnej rehabilitacji nie jest do przewidzenia, zale\u017cy on od mo\u017cliwo\u015bci regeneracyjnych ka\u017cdego cz\u0142owieka.", "Cele wczesnej rehabilitacji to:", "- profilaktyka przeciwodle\u017cynowa", "- pobudzenie mechanizm\u00f3w plastyczno\u015bci O\u015brodkowego Uk\u0142adu Nerwowego", "- zmniejszenie wytworzenia patologicznych wzorc\u00f3w ruchowych np. przed\u0142u\u017caj\u0105cej si\u0119 wiotko\u015bci lub nadmiernej spastyczno\u015bci", "- pobudzanie pacjenta do samodzielnej aktywno\u015bci", "- edukacja chorego i jego rodziny.[7]", "Rehabilitant obok lekarza, piel\u0119gniarki, logopedy, psychologa, jest cz\u0142onkiem zespo\u0142u interdyscyplinarnego sprawuj\u0105cego opiek\u0119 nad pacjentem po udarze. We wczesnym okresie po incydencie szczeg\u00f3lne znaczenie maj\u0105 zmiany pozycji u\u0142o\u017ceniowych pacjenta. Maj\u0105 one na celu:", "- zapobieganie zniekszta\u0142ceniom kostno-mi\u0119\u015bniowym", "- zapobieganie powik\u0142aniom kr\u0105\u017ceniowo-oddechowym", "- zapobieganie powstawaniu odle\u017cyn", "- stymulowanie strony obj\u0119tej udarem tzw. Pora\u017conej", "Ryc. 1. Pomoce s\u0142u\u017cace do rehabilitacji pacjent\u00f3w po udarze m\u00f3zgu-pi\u0142ki.", "Ryc. 2. Pomoce s\u0142u\u017cace do rehabilitacji pacjent\u00f3w po udarze m\u00f3zgu - poduszki sensomotoryczne.", "Ryc. 3. Pomoce s\u0142u\u017cace do rehabilitacji pacjent\u00f3w po udarze m\u00f3zgu-balkonik.", "Zmiana pozycji u\u0142o\u017ceniowej powinna nast\u0119powa\u0107 co 2-3 godziny. Zasadnicze znaczenie ma prawid\u0142owe u\u0142o\u017cenie bioder i bark\u00f3w, kt\u00f3re powinny by\u0107 wysuni\u0119te do przodu, z nog\u0105 lekko zrotowan\u0105 do wewn\u0105trz i ramieniem zrotowanym na zewn\u0105trz. Na pocz\u0105tku uk\u0142adanie chorego ma charakter bierny. Utrzymanie okre\u015blonej pozycji pacjenta mo\u017cliwe jest dzi\u0119ki wykorzystaniu poduszek lub zrolowanych kocy i r\u0119cznik\u00f3w.[8]", "W procesie wczesnego usprawniania wa\u017cne jest odpowiednie bod\u017acowanie niedow\u0142adnej strony cia\u0142a pacjenta. Istotn\u0105 rol\u0119 odgrywa odpowiednia organizacja pokoju, w kt\u00f3rym przebywa pacjent. \u0141\u00f3\u017cko chorego powinno by\u0107 ustawione w taki spos\u00f3b, aby dost\u0119p zespo\u0142u medycznego i rodziny do chorego, by\u0142 od strony niedow\u0142adnej. Szafka z rzeczami osobistymi, telewizor, radio i inne sprz\u0119ty, r\u00f3wnie\u017c powinny znajdowa\u0107 si\u0119 z tej samej strony. Dzi\u0119ki wieloaspektowemu podej\u015bciu do chorego obejmuj\u0105cemu m.in stosowanie \u0107wicze\u0144, organizacj\u0119 pomieszczenia pacjenta, zasady piel\u0119gnacji mo\u017cna osi\u0105gn\u0105\u0107 optymalne efekty post\u0119powania.[9]", "a)\tOkres rehabilitacji funkcjonalnej \u2013 okres ten trwa od 3 tygodnia do 12-24 miesi\u0105ca, czas trwania tego okresu zale\u017cy od rozleg\u0142o\u015bci udaru, a co za tym idzie deficyt\u00f3w neurologicznych u pacjenta. W tym okresie terapeuta kontynuuje dzia\u0142ania rozpocz\u0119te w okresie wczesnej rehabilitacji dzia\u0142ania, dodatkowo stara si\u0119 uzyska\u0107 mo\u017cliwie wysok\u0105 sprawno\u015b\u0107 i samodzielno\u015b\u0107 pacjenta. Wprowadza si\u0119 w tym okresie tzw. \u0107wiczenia funkcjonalne np.", "- nauka samodzielnego przek\u0142adania si\u0119 w \u0142\u00f3\u017cku", "- nauka przesiadania na w\u00f3zek, krzes\u0142o", "-prawid\u0142owe wykorzystywanie zdrowej strony cia\u0142a[10]", "Przed przyst\u0105pieniem do tego etapu nale\u017cy oceni\u0107 stan pacjenta, tzn. oceni\u0107 wydolno\u015b\u0107 uk\u0142adu kr\u0105\u017ceniowo-oddechowego, narz\u0105du ruchu. Zale\u017cnie od stanu chorego do\u015bwiadczony fizjoterapeuta dobiera odpowiedni zakres \u0107wicze\u0144, wa\u017cne jest aby pacjent w miar\u0119 swojego stanu zdrowia bra\u0142 czynny udzia\u0142 w procesie usprawniania. U chorych, u kt\u00f3rych nie nast\u0105pi\u0142 powr\u00f3t czynno\u015bci nale\u017cy kontynuowa\u0107 pozycje u\u0142o\u017ceniowej i stosowa\u0107 \u0107wiczenia bierne. Ich celem jest zapobieganie przykurczom i zmianom kr\u0105\u017ceniowo-oddechowym. Chorzy w czasie trwania rehabilitacji funkcjonalnej przewa\u017cnie opuszczaj\u0105 oddzia\u0142 udarowy, ich usprawnianie jest kontynuowane w opiece domowej lub w Zak\u0142adach Opieku\u0144czych. Szczeg\u00f3lne znaczenie w procesie usprawniania odgrywa kinezyterapia, czyli terapia za pomoc\u0105 ruchu. Zadaniem kinezyterapii jest zachowanie dotychczasowych zdolno\u015bci ruchowych pacjenta oraz redukcja ubytk\u00f3w, a gdy jest to nieosi\u0105galne, wypracowanie u pacjenta mo\u017cliwo\u015bci zast\u0119pczych. Obecnie w kinezyterapii pacjent\u00f3w po udarze m\u00f3zgu wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 dwa podej\u015bcia:", "- podej\u015bcie tradycyjne- w kt\u00f3rym stosuje si\u0119 metody \u0107wicze\u0144 biernych, gdzie ruch pacjenta odbywa si\u0119 przy pomocy r\u0105k terapeuty, czynno -biernych- z cz\u0119\u015bciowym udzia\u0142em chorego oraz wspomaganych, gdzie chory za pomoc\u0105 zdrowej r\u0119ki \u0107wiczy chor\u0105.", "-stosowanie metod specjalnych- metody te wykorzystuj\u0105 zjawisko plastyczno\u015bci uk\u0142adu nerwowego, czyli jego zdolno\u015b\u0107 do samonaprawy, poprzez tworzenie nowych po\u0142\u0105cze\u0144. Dzi\u0119ki zjawisku plastyczno\u015bci czynno\u015bci okre\u015blonego obszaru m\u00f3zgu mog\u0105 by\u0107 przej\u0119te przez inny obszar i dana czynno\u015b\u0107 mo\u017ce powr\u00f3ci\u0107. [9, 10]", "Do popularnych specjalnych metod neurorehabilitacyjnych stosowanych u pacjent\u00f3w po udarze m\u00f3zgu nale\u017c\u0105:", "\u2022\tmetoda PNF (Proprioceptive Neuromuscular Facilitation), metoda opracowana w 1946 roku, jej podstaw\u0105 s\u0105 tzw. wzorce ruchowe czyli ruchy wykonywane w okre\u015blony spos\u00f3b. G\u0142\u00f3wnym celem metody jest aktywizowanie uk\u0142adu nerwowego i wykorzystywanie rezerw tkwi\u0105cych w organizmie.", "\u2022\tmetoda Bobath- tw\u00f3rcami tej metody s\u0105 Karl i Berta Bobath, metod\u0119 te nazwali usprawnianiem neurorozwojowym. G\u0142\u00f3wnym za\u0142o\u017ceniem tej metody jest stosowanie \u0107wicze\u0144 zgodnych z przebiegiem naturalnego rozwoju cz\u0142owieka. Istniej\u0105 dowody naukowe na skuteczno\u015b\u0107 tej metody u pacjent\u00f3w po udarach m\u00f3zgu.", "\u2022\trehabilitacja \u015brodowiskowa, okres adaptacji - jest to ostatni etap usprawniania pacjenta, trwa do momentu uzyskania pe\u0142nej sprawno\u015bci lub je\u015bli nie jest to osi\u0105galne do ko\u0144ca \u017cycia.", "Po zako\u0144czeniu neurologicznej rehabilitacji szpitalnej chorzy s\u0105 usprawniani w trybie rehabilitacji \u015brodowiskowej, ambulatoryjnej, lub w kolejnym oddziale rehabilitacji. Celem wszystkich tych dzia\u0142a\u0144 jest d\u0105\u017cenie do dalszego usamodzielniania si\u0119 i do poprawy komfortu \u017cycia. Od 12-24 miesi\u0119cy do 2-5 lat nast\u0119puj\u0119 okres przewlek\u0142y tzn. okres adaptacji (rehabilitacja \u015brodowiskowa). Chorzy po udarach w okresie rehabilitacji \u015brodowiskowej korzystaj\u0105 tak\u017ce z pobyt\u00f3w sanatoryjnych. W sanatorium obok \u0107wicze\u0144 ruchowych szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 odgrywa stosowanie bod\u017ac\u00f3w fizykalnych. S\u0105 to m.in.", "a) krioterapia- jest to zabieg polegaj\u0105cy na wykorzystaniu oddzia\u0142ywania niskich temperatur uzyskiwanych g\u0142\u00f3wnie przy u\u017cyciu nawiewu sch\u0142odzonych gaz\u00f3w np. ciek\u0142ego azotu bezpo\u015brednio na wybran\u0105 okolic\u0119 cia\u0142a pacjenta. Krioterapi\u0119 stosuje si\u0119 w celu osi\u0105gni\u0119cia lokalnego efektu przeciwb\u00f3lowego i zwiotczaj\u0105cego, u\u0142atwia to prowadzenie rehabilitacji mi\u0119\u015bni i staw\u00f3w zaj\u0119tych procesem chorobowym.", "b) hydroterapia- jest to metoda lecznicza wykorzystuj\u0105ca stosowanie wody na okre\u015blone partie lub na ca\u0142e cia\u0142o, podstaw\u0105 w\u0142a\u015bciwego dzia\u0142anie hydroterapii jest odpowiednia temperatura i ci\u015bnienie wody. U pacjent\u00f3w po udarze hydroterapia znajduje zastosowanie w znajduje w leczeniu spastyczno\u015bci czyli nadmiernego napi\u0119cia uk\u0142adu mi\u0119\u015bniowo-szkieletowego.", "c) elektroterapia czyli dzia\u0142 lecznictwa wykorzystuj\u0105cy dzia\u0142anie pr\u0105du. W terapii spastyczno\u015bci poudarowej zastosowanie znajduje jedna z metod elektroterapii, tzw. metoda TENS (przezsk\u00f3rna elektryczna stymulacja nerw\u00f3w). Metoda ta jest ma\u0142o inwazyjna i bezpieczna, w zwi\u0105zku z tym mo\u017ce by\u0107 stosowana przez pacjenta samodzielnie w warunkach domowych przy u\u017cyciu eleltrostymulatora. Inn\u0105 metod\u0105 elektroterapeutyczn\u0105 maj\u0105c\u0105 zastosowanie u pacjent\u00f3w po udarze m\u00f3zgu jast tzw. metoda FES (elektrostymulacja funkcjonalna) zastosowanie odpowiednich elektrod wspomaga ch\u00f3d u pacjent\u00f3w z zespo\u0142em opadaj\u0105cej stopy. [11]", "BIBILIOGRAFIA", "1. Kenneth W. Lindsay, red. W. Kozubski ,,Neuachrologia i neurochirurgia\u2019\u2019, Elsevier Urban&Partner, Wroc\u0142aw 2006.", "2. Diener H, Forsting M, \u201cUdar m\u00f3zgu\u201d, wyd. Urban & Partner, 2004", "3. Ryglewicz D.: ,,Czynniki ryzyka w udarch m\u00f3zgu\u2019\u2019, Post\u0119py Psychiatrii i Neurologii., 5,33-40, 1994.", "4. Kwolek A., Rehabilitacja neurologiczna, Schorzenia i urazy m\u00f3zgowia, \u201eRehabilitacja medyczna\u201d,Urban & Partner, Wroc\u0142aw 2003.", "5. Laidler P., \u201eRehabilitacja po udarze m\u00f3zgu\u201d, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa 2004.", "6. Zdrojewski T., Bandosz P., Szpakowski P.: ,, Rozpowszechnienie g\u0142\u00f3wnych czynnik\u00f3w ryzyka chor\u00f3b uk\u0142adu sercowo-naczyniowego w Polsce\u2019\u2019 Wyniki badania NATPOL PLUS, 61 (supl . IV), 5-56.", "7. Milanowska K.; Dega W.: Rehabilitacja Medyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL,Warszawa 2001; str. 377-395.", "8. Cie\u015blar-Korfel A. \u201eUsprawnianie po udarze m\u00f3zgu\u201d; wyd. Elipsa-Jaim s.c., Krak\u00f3w 2004, 17, 27-38, 48-62, 132-160.", "9. Sheila Lennon, Maria Stokes. ,,Fizjoterapia w rehabilitacji neurologicznej\u2019\u2019 Red. Kwolek A. Elsevier 2009.", "10. S\u0142awek J.,, Spastyczno\u015b\u0107 \u2013 od patologii do leczenia\u2019\u2019 Gda\u0144sk, 2007.", "11. Gryglewicz D., Zasady post\u0119powania i leczenia udar\u00f3w m\u00f3zgu, \u201eS\u0142u\u017cba Zdrowia\u201d86-87 z 8 listopada 2001.", "DEPRESJA OKRESU STARZENIA SI\u0118 I STARO\u015aCI. ZABURZENIA W WIEKU PODESZ\u0141YM", "DEPRESSION OF PERIOD AGING AND OLD AGE. DISORDERS ELDERLY", "Siminska Joanna1, Pietkun Katarzyna1, Ogurkowski Karol1, Hagner Derengowska Magdalena2, Nowacka Krystyna1, Hagner Wojciech1", "1 Katedra i Klinika Rehabilitacji Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy", "2 Katedra Neuropsychologii Klinicznej Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy", "Liczba znak\u00f3w: 27 363 (ze streszczeniami i ok\u0142adk\u0105). Liczba grafik: 0 x 1 000 znak\u00f3w (rycza\u0142t) = 0 znak\u00f3w.", "Razem: Liczba znak\u00f3w: 27 363 (ze streszczeniami, ok\u0142adk\u0105 i grafikami) = 0,684 arkuszy wydawniczych.", "Streszczenie", "W podesz\u0142ym wieku mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 zaburzenia afektywne. Zaburzenia te klasyfikowane s\u0105 jako heterogenna grupa, kt\u00f3ra obecnie nie zosta\u0142a uj\u0119ta w wersji X Mi\u0119dzynarodowej Klasyfikacji Zaburze\u0144 Psychicznych i Zaburze\u0144 Zachowania. W przegl\u0105dzie literatury mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107, \u017ce zaburzenia afektywne by\u0142y opisywane w kontek\u015bcie opublikowanych wynik\u00f3w bada\u0144 nad chorobami afektywnymi, kt\u00f3re wyst\u0119puj\u0105 w wieku \u015brednim, zaburzenia te opisuj\u0119 si\u0119 jako zespo\u0142y chorobowe, kt\u00f3re s\u0105 uwarunkowane odmienn\u0105 patofizjologi\u0105 i wp\u0142ywem licznych czynnik\u00f3w psychologiczno \u2013 \u015brodowiskowych. Depresja jest chorob\u0105, tak jak chorobami s\u0105: nadci\u015bnienie t\u0119tnicze, cukrzyca, grypa czy zapalenie staw\u00f3w. Depresja dotyczy naszego umys\u0142u i naszych emocji, ale zdarza si\u0119 te\u017c, \u017ce cierpi nasze cia\u0142o. Niestety nad depresj\u0105 nie da si\u0119 zapanowa\u0107 tak jak nie da si\u0119 zaplanowa\u0107 leczenie innych schorze\u0144. Istotnym elementem w podejmowaniu leczenia depresji jest to, \u017ce nad objawami depresji nie ma kontroli.", "S\u0142owa kluczowe: depresja, zaburzenia w wieku podesz\u0142ym , depresja u os\u00f3b starszych", "Abstract", "The elderly may be affective disorder. These disorders are classified as a heterogeneous group, which is currently not included in the version of the X International Classification of Mental Disorders and Behavioural Disorders. In a review of literature can be seen that affective disorders have been reported in the context of the published results of research on affective disorders, which occur in middle age, these conditions describe as syndromes that are subject to different pathophysiology and psychological impact of a number of factors - environmental. Depression is a disease, such as disease include hypertension, diabetes, influenza and arthritis. Depression is about our mind and our emotions, but it happens also that our body suffers. Unfortunately, the depression you can not control, as it is impossible to plan the treatment of other diseases. An important element in making treatment of depression is that the symptoms of depression has no control.", "Key words: depression, disorders in the elderly, depression in older people", "W starszym wieku wyst\u0119puj\u0105ce zaburzenia afektywne mog\u0105 przysporzy\u0107 wiele trudno\u015bci diagnostycznych. Zaburzenia te mo\u017cna podzieli\u0107 na kilka grup:", "\uf0a7\tzaburzenia afektywne o wczesnym pocz\u0105tku (przed 60 r.\u017c.),", "\uf0a7\tzaburzenia afektywne o p\u00f3\u017anym pocz\u0105tku,", "\uf0a7\tzespo\u0142y depresyjne i maniakalne wyst\u0119puj\u0105ce w chorobach somatycznych typowych dla tej grupy wiekowej,", "\uf0a7\tzespo\u0142y depresyjne i maniakalne wyst\u0119puj\u0105ce w chorobach o\u015brodkowego uk\u0142adu nerwowego. [17]", "Przedstawiony wy\u017cej podzia\u0142 zaburze\u0144 nie uwzgl\u0119dnia patomechanizmu jak i procesu przebiegu zaburze\u0144 afektywnych. [17]", "Charakterystyka chor\u00f3b afektywnych", "Dla chor\u00f3b afektywnych charakterystyczne jest wyst\u0119powanie faz chorobowych jak i faz bezobjawowych.", "W medycynie wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce jednostki chorobowe:", "\u2022\tCHAD - jest to choroba afektywna dwubiegunowa. W fazie chorobowej wyst\u0119puj\u0105 epizody manii. Epizody te okre\u015blane s\u0105 jako okresy wzmo\u017conego nastroju i zwi\u0119kszonej aktywno\u015bci jak r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119puj\u0105 fazy depresji - okresy obni\u017cenia nastoju i nap\u0119du. [28]", "\u2022\t CHAJ - okre\u015blane jest jako nawracaj\u0105ce zaburzenia depresyjne. CHAJ okre\u015bla chorob\u0119 afektywn\u0105 jednobiegunow\u0105 lub te\u017c znana jest pod nazw\u0105 depresji endogennej. Choroba afektywna jednobiegunowa charakteryzuje si\u0119 nawracaj\u0105cymi fazami depresji bez faz maniakalnych.[28]", "Dane demograficzne dotycz\u0105ce wyst\u0119powania zaburze\u0144 afektywnych u os\u00f3b starszych", "Obecnie przy wyd\u0142u\u017caj\u0105cym si\u0119 czasie \u017cycia ludzi, w ci\u0105gu ostatnich 40 lat \u015bredni czas \u017cycia na \u015bwiecie wed\u0142ug analiz statystycznych wyd\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 dwukrotnie. Obecnie WHO prognozuje, \u017ce d\u0142ugo\u015b\u0107 \u017cycia w najbli\u017cszym okresie dla populacji czasu ma wynie\u015b\u0107 oko\u0142o 75 lat, szacuje si\u0119 w tym u m\u0119\u017cczyzn 71 rok \u017cycia, a u kobiet 79 lat. [1, 4, 23]Analizuj\u0105c prognozy Eurostat, kt\u00f3re s\u0105 zaplanowane od 2005 do 2050 roku, szacuj\u0105 i\u017c udzia\u0142 ludzi po 65 r.\u017c. wzro\u015bnie z 17% do 30%, a udzia\u0142 ludzi poni\u017cej 24 r.\u017c. spadnie z poziomu 30% do poziomu 23%. Analiza danych U.S. Census Bureau, z 2008 roku okre\u015bla, \u017ce liczba os\u00f3b w wieku powy\u017cej 65 lat na ca\u0142ym \u015bwiecie wynosi\u0142a oko\u0142o 506 milion\u00f3w, natomiast wg prognoz oko\u0142o 2020 roku liczba os\u00f3b starszych na \u015bwiecie si\u0119gnie 1 miliarda, do 2025 roku wzro\u015bnie do 1,2 miliarda, a w roku 2040 liczba ta zwi\u0119kszy si\u0119 do 1,3 miliarda os\u00f3b, co stanowi\u0107 b\u0119dzie wg prowadzonych symulacji ok. 14% globalnej populacji. W zwi\u0105zku z wyd\u0142u\u017ceniem czasu \u017cycia ludzi najbardziej gwa\u0142towny wzrost proponowany jest do 2025 roku w grupie os\u00f3b w bardzo podesz\u0142ym wieku (80 lat i powy\u017cej). Wed\u0142ug prognoz, w okresie od 1950 liczba os\u00f3b takim przedziale wiekowym wzro\u015bnie od 8 do 10 razy. Por\u00f3wnuj\u0105c to w skali globalnej pomi\u0119dzy 2008 a 2040 rokiem populacja os\u00f3b po 80 r.\u017c. mo\u017ce wzrosn\u0105\u0107 nawet o 233%. [29, 32, 38]", "Wed\u0142ug danych opublikowanych przez ONZ w Polsce aktualnie osoby po 65 r.\u017c. stanowi\u0105 obecnie oko\u0142o 12,5% og\u00f3lnej populacji, natomiast w przedziale lat 2000 \u2013 2050 ONZ prognozuje dla Polski zwi\u0119kszenie liczebno\u015bci os\u00f3b w grupach wiekowych 60 \u2013 64 lata \u2013 o 52,8%, a w grupie 75 \u2013 79 lat \u2013 o 74,7%. Wed\u0142ug analiz raportu GUS z 2008 roku liczba os\u00f3b w wieku poprodukcyjnym w Polsce w roku 2030 zwi\u0119kszy si\u0119 do 9,6 mln. [29, 32] W miar\u0119 zwi\u0119kszenia si\u0119 populacji os\u00f3b w wieku podesz\u0142ym rosn\u0105 te\u017c zwi\u0105zane z ni\u0105 problemy zdrowotne. Najcz\u0119\u015bciej s\u0105 liczne choroby, do\u015b\u0107 cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105ce choroby wsp\u00f3\u0142istniej\u0105ce. Choroby te s\u0105 one wynikiem kumulacji szkodliwych czynnik\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych przez ca\u0142e \u017cycie, zwi\u0105zane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c z obni\u017ceniem fizjologicznej sprawno\u015bci organizmu i pojawieniem si\u0119 nowych czynnik\u00f3w ryzyka chor\u00f3b charakterystycznych dla okresu \u017cycia. [3]", "Do najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105cych zaburze\u0144 psychicznych w wieku podesz\u0142ym nale\u017c\u0105:", "\u2022\tdepresja", "\u2022\tot\u0119pienie", "\u2022\tzaburzenia nerwicowe", "\u2022\tnadu\u017cywanie lek\u00f3w", "\u2022\t uzale\u017cnienia [3]", "Jak podaj\u0105 statystyki ocenia si\u0119, \u017ce zaburzenia psychiczne mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 u 12 \u2013 22% os\u00f3b ca\u0142ej populacji os\u00f3b w podesz\u0142ym wieku. Wynik oceniaj\u0105cy zaburzenia psychiczne jest jednak zmienny poniewa\u017c zale\u017cy r\u00f3wnie\u017c od stosowanych kryteri\u00f3w diagnostycznych oraz wymaga uwzgl\u0119dnienia wsp\u00f3\u0142chorobowo\u015bci. Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, i\u017c badania epidemiologiczne wskazuj\u0105, \u017ce depresja wyst\u0119puj\u0105ca w wieku podesz\u0142ym jest zjawiskiem do\u015b\u0107 cz\u0119stym, ale trudnym do prawid\u0142owego rozpoznania. Rozpowszechnienie depresji jest trudne do rozpoznania poniewa\u017c ludzie starsi rzadziej zg\u0142aszaj\u0105 si\u0119 do lekarza z problemami zaburze\u0144 psychicznych. Nale\u017cy wiedzie\u0107, \u017ce wyst\u0105pienie takich objaw\u00f3w, jak: zmniejszenie zainteresowa\u0144, zaburzenia koncentracji, wydolno\u015bci fizycznej, zaburzenia snu i \u0142aknienia [3] s\u0105 odbierane przez lekarzy jako zjawisko normalne dla wieku podesz\u0142ego lub jako zjawisko naturalne dla os\u00f3b cierpi\u0105cych z powodu licznych chor\u00f3b somatycznych. Starsze osoby z zaburzeniami afektywnymi znacz\u0105co rzadziej zg\u0142aszaj\u0105 si\u0119 do lekarzy, np., z powodu obaw przed stygmatyzacj\u0105 lub somatyczn\u0105 interpretacj\u0105 dolegliwo\u015bci. Z tego te\u017c powodu trudno jest oceni\u0107 rzeczywist\u0105 cz\u0119sto\u015b\u0107 wyst\u0119powania zaburze\u0144 afektywnych dwubiegunowych. Rozbie\u017cno\u015b\u0107 w danych uzyskanych w badaniach jest znaczna. Wg dost\u0119pnych raport\u00f3w stwierdza si\u0119, \u017ce u oko\u0142o 9 \u2013 25% chorych zaburzenia afektywne dwubiegunowe wyst\u0119puj\u0105 powy\u017cej 60 r.\u017c. a w\u015br\u00f3d tej grupy chorych tylko 4,6 -18,5% jest hospitalizowana z powodu wyst\u0105pienia manii. W\u015br\u00f3d tej os\u00f3b chorych hospitalizowanych tylko u ok. 10% stwierdza si\u0119 zesp\u00f3\u0142 maniakalny, kt\u00f3ry diagnozowany jest po raz pierwszy.[3]", "Obraz kliniczny depresji", "Obraz prze\u017cy\u0107 os\u00f3b z depresj\u0105 odzwierciedla fragment Antoniego K\u0119pi\u0144skiego: \u201eW depresji smutek nachodzi cz\u0142owieka bez uchwytnej przyczyny. Jakby za przekr\u0119ceniem kontaktu wszystko ga\u015bnie, \u015bwiat traci sw\u0105 barw\u0119, przysz\u0142o\u015b\u0107 zmienia si\u0119 w czarn\u0105 \u015bcian\u0119 nie do przebycia, przesz\u0142o\u015b\u0107 \u2013 w pasmo ciemnych wydarze\u0144 obci\u0105\u017caj\u0105cych chorego poczuciem winy. Znika normalna energia \u017cyciowa, ka\u017cda decyzja staje si\u0119 nies\u0142ychanie trudna, najbardziej b\u0142ahe sprawy urastaj\u0105 do problem\u00f3w, kt\u00f3rych niepodobna rozwi\u0105za\u0107(\u2026). My\u015blenie staje si\u0119 trudne, kojarzenia s\u0105 sk\u0105pe, my\u015bl obraca si\u0119 wok\u00f3\u0142 jednego tematu beznadziejno\u015bci w\u0142asnego \u017cycia, w\u0142asnych win i w\u0142asnej bezradno\u015bci, marze\u0144 o \u015bmierci, kt\u00f3ra wydaje si\u0119 jedynym wybawieniem\u201d.[4] Pracuj\u0105c z osobami w podesz\u0142ym wieku nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce depresja jest najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105cym zaburzeniem psychicznym u os\u00f3b w takiej grupie wiekowej. Szacuje si\u0119, \u017ce co najmniej 1 osoba na 10 powy\u017cej 65 roku \u017cycia prezentuje objawy depresji, takie jak : smutek, utrata energii i zaburzenia snu.[23]", "Charakterystycznymi postaciami depresji wyst\u0119puj\u0105cej w wieku podesz\u0142ym s\u0105:", "\uf0a7\tzespo\u0142y asetniczo \u2013 depresyjne: (astenia \u2013 wyczerpanie, os\u0142abienie). Zespo\u0142y asteniczno \u2013 depresyjne o niewielkim nasileniu s\u0105 rzadko rozpoznawane, poniewa\u017c ich objawy traktuje si\u0119 je jako typowe dla \u201ezwyk\u0142ej staro\u015bci\u201d. [19]", "\uf0a7\tDepresje atypowe \u2013 depresje te charakteryzuj\u0105 zmienne skargi somatyczne, pacjentci przejawiaj\u0105 niepok\u00f3j psychoruchowy, charakterystyczna jest du\u017ca liczba skarg zwi\u0105zana z l\u0119kiem, skargi hipochondryczne, urojenia depresyjne i zwi\u0119kszone poczucie niewydolno\u015bci. [19]", "\uf0a7\tDepresje psychotyczne \u2013 depresje te charakteryzuj\u0105 liczne urojenia depresyjne. W depresji o najg\u0142\u0119bszym nasileniu objawy psychotyczne cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 w postaci zespo\u0142u Cotarda (urojenia nihilistyczne i hipochondryczne, wypowiadane przez chorego w spos\u00f3b bezdyskusyjny, np. \u201eju\u017c nie \u017cyj\u0119\u201d, \u201emoje cia\u0142o nie funkcjonuje\u201d, \u201enie mam jelit\u201d).[19] Osoby starsze, kt\u00f3re gorzej radz\u0105 sobie z trudno\u015bciami \u017cycia codziennego i s\u0105 zdana na pomoc rodziny lub opiekun\u00f3w, s\u0105 grup\u0105 os\u00f3b, u kt\u00f3rych cz\u0119\u015bciej rozpoznawana jest depresja ni\u017c u os\u00f3b, kt\u00f3re s\u0105 niezale\u017cne od otocznia. [1,4] Osoby starsze, kt\u00f3re cz\u0119\u015bciej korzystaj\u0105 z pomocy lekarza podstawowej opieki zdrowotnej najcz\u0119\u015bciej zg\u0142aszaj\u0105 si\u0119 z dolegliwo\u015bciami i objawami depresji, zw\u0142aszcza z objawami fizycznych, takimi jak: uporczywe zm\u0119czenie, b\u00f3l g\u0142owy lub rozlane b\u00f3le i dolegliwo\u015bci mi\u0119\u015bniowe, albo zg\u0142aszaj\u0105 problemy z koncentracj\u0105 i pami\u0119ci\u0105. Jednak u tych pacjent\u00f3w rzeczywiste znaczenie tych objaw\u00f3w mo\u017ce nie zosta\u0107 rozpoznane. Pracownicy s\u0142u\u017cby zdrowia powinni mie\u0107 na uwadze, \u017ce prawdopodobie\u0144stwo wyst\u0105pienia depresji u starszych ludzi, kt\u00f3rzy nie mog\u0105 samodzielnie jak i z pomoc\u0105 opuszcza\u0107 swojego mieszkania, jest dwukrotnie wi\u0119ksze ni\u017c u bardziej mobilnych os\u00f3b w starszym wieku. W analizie statystyk zauwa\u017ca si\u0119 r\u00f3wnie\u017c wysokie wska\u017aniki depresji u os\u00f3b korzystaj\u0105cych z opieki domowej. Wg danych GUS depresja bardziej dotyka starsze kobiety ni\u017c starszych m\u0119\u017cczyzn.[29]", "W medycynie wyr\u00f3\u017cniamy dwa modele depresji : medyczny i psychospo\u0142eczny. Model medyczny: model ten koncentruje si\u0119 na biochemii m\u00f3zgu osoby chorej na depresj\u0119 i d\u0105\u017c\u0105c do jej zmiany,", "Model psychospo\u0142eczny : jest to po\u0142\u0105czenie modelu spo\u0142ecznego i psychologicznego. Poprzez te dwa modele depresji mo\u017cna zrozumie\u0107 z\u0142o\u017cono\u015b\u0107 tej choroby. Koncepcje psychospo\u0142eczne ukierunkowane s\u0105 na nacisk na to, jak ludzie ucz\u0105 si\u0119 radzi\u0107 sobie z przeciwno\u015bciami losu, oceniaj\u0105 jak negatywne my\u015blenie wp\u0142ywa na ich zachowanie lub te\u017c brana jest pod uwag\u0119 jak relacje spo\u0142eczne oddzia\u0142uj\u0105 na ich nastr\u00f3j i dobrostan psychiczny. [21, 23, 24]", "Modele medyczny i spo\u0142eczny s\u0105 odr\u00f3\u017cniane od siebie tylko do cel\u00f3w dydaktycznych i badawczych. Natomiast w praktyce klinicznej brane s\u0105 pod uwag\u0119 oba podej\u015bcia. Jednym z g\u0142\u00f3wnych wyr\u00f3\u017cnik\u00f3w podej\u015bcia spo\u0142ecznego jest badanie wp\u0142ywu interakcji mi\u0119dzy czynnikami na wzrost podatno\u015bci na chorob\u0119, co jest wa\u017cne w przypadku os\u00f3b w podesz\u0142ym wieku, kt\u00f3re maj\u0105 za sob\u0105 d\u0142ug\u0105 histori\u0119 \u017cyciow\u0105 i kt\u00f3rych sytuacja materialna uleg\u0142a pogorszeniu. [18]", "Wed\u0142ug Golightly\u2019ego model spo\u0142eczny uwzgl\u0119dnia nast\u0119puj\u0105ce rodzaje czynnik\u00f3w:", "\u2022\tIndywidualne czynniki predysponuj\u0105ce (np. nasze geny, rodzina, historia \u017cyciowa);", "\u2022\tCzynniki spo\u0142eczne (np. ub\u00f3stwa);", "\u2022\tCzynniki psychologiczne (np. utrata kogo\u015b bliskiego, poczucie zagro\u017cenia, powa\u017cny kryzys w relacjach z innymi, brak odporno\u015bci oraz ograniczone sieci wsparcia). [18]", "Aby rozgraniczy\u0107 objawy, kt\u00f3re s\u0105 charakterystyczne dla smutku, a kt\u00f3re dla depresji, aby mo\u017cna by\u0142o stwierdzi\u0107 depresj\u0119, musz\u0105 zosta\u0107 spe\u0142nione trzy okresy:", "\u2022\tCzas trwania: Objawy depresji musz\u0105 si\u0119 utrzymywa\u0107 co najmniej przez dwa tygodnie. Granica ta jest oczywi\u015bcie zasadnicza, ale nale\u017cy oddzieli\u0107 depresj\u0119 od smutku, kt\u00f3ry jest wyzwalany przez zwyk\u0142e wydarzenia \u017cyciowe, takie jak strata, choroba czy te\u017c niepowodzenie. [30]", "\u2022\tBrak waha\u0144: Charakterystyczne jest, i\u017c objawy depresji wyst\u0119puj\u0105 przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dni i wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu. Losowe wydarzenia nie odwracaj\u0105 uwagi osoby chorej, a \u201edobre dni\u201d czy te\u017c lepsze pory dnia nale\u017c\u0105 w tym przypadku do rzadko\u015bci. [30]", "\u2022\tIntensywno\u015b\u0107: Stopie\u0144 nasilenia objaw\u00f3w depresji musi by\u0107 zdecydowanie nietypowy dla danej osoby, charakterystyczne s\u0105 dla tych os\u00f3b stwierdzenia takie jak np.: \u201eNigdy nie czu\u0142em/czu\u0142am si\u0119 tak \u017ale\u201d, w opisach samopoczucia pacjent b\u0119dzie wskazywa\u0142 na wi\u0119ksze ni\u017c zwykle zm\u0119czenie w wype\u0142nionym prac\u0105 \u017cyciu, typowe jest r\u00f3wnie\u017c cz\u0119stsze i d\u0142u\u017csze ni\u017c dotychczas okresy bezsenno\u015bci.[30]", "Klasyfikacja depresji", "Istnieje wiele system\u00f3w klasyfikacji depresji. Obecnie w medycynie obowi\u0105zuj\u0105 dwa systemy: \u201eInternational Classification of Disorders, tenth revision (ICD-10)\u201d jak te\u017c \u201eDiagnostic and Staistical Manual of Mental Disorders, fourth edition (DSM-IV)\u201d. Dzi\u0119ki tym systemom mo\u017cemy wykona\u0107 szczeg\u00f3\u0142owy opis objaw\u00f3w chorobowych. [5]", "Autorzy klasyfikacji ICD-10 wyodr\u0119bnili podstawowe i dodatkowe objawy charakterystyczne dla depresji. Do objaw\u00f3w podstawowych zalicza si\u0119:", "\u2022\tobni\u017cenie nastroju, utrzymuj\u0105cy si\u0119 przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dnia przez co najmniej", "2 kolejne tygodnie", "\u2022\tutrat\u0119 zainteresowa\u0144 i/lub zadowolenia w zakresie aktywno\u015bci, kt\u00f3re zwykle sprawiaj\u0105 przyjemno\u015b\u0107", "\u2022\tobni\u017con\u0105 energi\u0119 i/lub zwi\u0119kszon\u0105 m\u0119czliwo\u015b\u0107 [5]", "\u2022\tObjawy dodatkowe to:", "\u2022\tzaburzenia snu", "\u2022\tnawracaj\u0105ce my\u015bli o samob\u00f3jstwie i \u015bmierci", "\u2022\tskargi na zmniejszon\u0105 zdolno\u015b\u0107 my\u015blenia lub skupienia si\u0119", "\u2022\tnieracjonalne poczucie wyrzut\u00f3w sumienia i/lub nieuzasadnionej winy", "\u2022\tobni\u017cenie poczucia w\u0142asnej warto\u015bci", "\u2022\tzaburzenia w zakresie aktywno\u015bci psychoruchowej w postaci zahamowania lub pobudzenia (dostrzegane subiektywnie lub obiektywnie)", "\u2022\tzmiany \u0142aknienia (obni\u017cenie lub zwi\u0119kszenie) wraz z odpowiedni\u0105 zmian\u0105 masy cia\u0142a.[5]", "Depresj\u0119 \u0142agodn\u0105 rozpoznaje si\u0119 wtedy, gdy u pacjenta zaobserwujemy co najmniej 2 objaw\u00f3w podstawowych i 2 dodatkowych.", "Depresja umiarkowana charakteryzuje si\u0119 wyst\u0119powaniem co najmniej 2 objaw\u00f3w podstawowych i 4 dodatkowych.", "W ci\u0119\u017ckiej postaci depresji wyst\u0119puj\u0105 3 podstawowe i co najmniej 4 dodatkowe objawy. [5]", "Ameryka\u0144ska Klasyfikacja DSM-IV. Jest ona drugim powszechnie stosowanym podzia\u0142em zaburze\u0144 depresyjnych. Rozpoznanie du\u017cej depresji uzasadnia stwierdzenie konieczno\u015bci wyst\u0119powania co najmniej 5 z 9 podstawowych poni\u017cej objaw\u00f3w, pod istotnym warunkiem, \u017ce objawy te wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnocze\u015bnie i niemal codziennie w okresie 2 tygodni. Wa\u017cne jest, aby co najmniej jednym z objaw\u00f3w by\u0142 obni\u017cony nastr\u00f3j lub te\u017c utrata zainteresowa\u0144 i odczuwania przyjemno\u015bci. [5]", "9 objaw\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w depresji wed\u0142ug DSM-IV.", "\u2022\tobni\u017cenie nastroju przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 dnia, prawie codziennie, wyra\u017cane subiektywnie albo spostrzegane przez otoczenie", "\u2022\tznaczne zmniejszenie zainteresowa\u0144 prawie wszystkimi czynno\u015bciami oraz utrata wszelkich odczu\u0107 przyjemno\u015bci", "\u2022\tbezsenno\u015b\u0107 lub nadmierna senno\u015b\u0107", "\u2022\tzahamowanie lub pobudzenie psychoruchowe (widoczne dla otoczenia, a nie tylko subiektywne poczucie spowolnienia czy niepokoju)", "\u2022\tzm\u0119czenie lub utrata energii", "\u2022\tuczucie ma\u0142ej warto\u015bciowo\u015bci albo nadmierne i nieuzasadnione poczucie winy (mo\u017ce by\u0107 urojeniowe)", "\u2022\tobni\u017cona zdolno\u015b\u0107 my\u015blenia lub koncentracji uwagi, niezdecydowanie", "\u2022\tznaczna utrata albo przyrost masy cia\u0142a, niespowodowane zamierzon\u0105 diet\u0105, zmniejszenie lub zwi\u0119kszenie apetytu", "\u2022\tnawracaj\u0105ce my\u015bli o \u015bmierci, my\u015bli samob\u00f3jcze bez konkretnych plan\u00f3w lub pr\u00f3ba samob\u00f3jcza albo wyra\u017ane plany pope\u0142nienia samob\u00f3jstwa [5]", "Postacie depresji", "Powszechnie u\u017cywany termin \u201edepresja\u201d ma obecnie wiele r\u00f3\u017cnych znacze\u0144, tak \u017ce niekiedy nie jest do ko\u0144ca odbierane jako okre\u015blenie zrozumia\u0142ego zaburzenia psychicznego.Obecnie w medycynie zosta\u0142y opracowane i s\u0105 wykorzystywane do oceny depresji podkategorie tej choroby, kt\u00f3re opatrzone s\u0105 nowymi nazwami. [23, 24] Podkategorie te stanowi\u0105 niejako pr\u00f3b\u0119 ucieczki od niejasnej i niejednokrotnie myl\u0105cej etykiety \u201edepresja\u201d. Podkategorie te wyr\u00f3\u017cniaj\u0105: du\u017c\u0105 depresj\u0105, tzw. ma\u0142\u0105 depresj\u0119, depresji przewlek\u0142ej jak r\u00f3wnie\u017c zakwalifikowane zosta\u0142y kr\u00f3tkotrwa\u0142e zaburzenia adaptacyjne. [5] W post\u0119powaniu w depresji wa\u017cne jest reagowanie i leczenie wed\u0142ug wskaz\u00f3wek algorytmu. Je\u015bli rozpoznane zosta\u0142y u pacjenta objawy depresji, kt\u00f3re utrzymuj\u0105 si\u0119 przez co najmniej dwa tygodnie i jest ich co najmniej pi\u0119\u0107 (z objaw\u00f3w podstawowych i dodatkowych), analizujemy wg algorytmu czy mamy do czynienia z objawami du\u017cej depresji czy tylko z objawami \u201eograniczonego zaburzenia nastroju\u201d- gdzie przyczynami tych zmian w funkcjonowaniu m\u00f3zgu mog\u0142a by\u0107 choroba, przyjmowanie lek\u00f3w lub narkotyk\u00f3w lub te\u017c nadu\u017cywanie alkoholu. Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce je\u015bli objaw\u00f3w jest mniej ni\u017c pi\u0119\u0107, nale\u017cy rozwa\u017ca\u0107 diagnostyk\u0119 i leczenie w kierunku postaci depresji r\u00f3\u017cni\u0105cych si\u0119 czasem trwania, od kr\u00f3tkich epizod\u00f3w depresyjnych do dystymii, kt\u00f3ra utrzymuje si\u0119 latami.", "Du\u017ca depresja", "Jak wskazuj\u0105 statystyki tylko niewielka cz\u0119\u015b\u0107 starszych os\u00f3b z depresj\u0105 wykazuje objawy, kt\u00f3re s\u0105 charakterystyczne do stwierdzenia u nich du\u017cej depresji. U os\u00f3b z rozpoznan\u0105 du\u017c\u0105 depresj\u0105 wa\u017cne jest leczenie za pomoc\u0105 lek\u00f3w przeciwdepresyjnych, kt\u00f3re jest najbardziej skuteczne. [5, 21] Osoba w podesz\u0142ym wieku mo\u017ce powa\u017cnie cierpie\u0107 z powodu wielorakich objaw\u00f3w depresji. Naturalnym post\u0119powaniem tych chorych jest szukanie pomocy medycznej najcz\u0119\u015bciej sprowadza si\u0119 to do wizyty u lekarza pierwszego kontaktu. W nielicznych przypadkach u os\u00f3b z depresj\u0105 nale\u017cy rozwa\u017ca\u0107 tak\u017ce skontaktowanie si\u0119 z odpowiednimi s\u0142u\u017cbami medycznymi, kt\u00f3rzy pracuj\u0105 poza zwyk\u0142ymi godzinami przyj\u0119\u0107, je\u015bli obawiamy si\u0119, \u017ce osoba ta mo\u017ce planowa\u0107 pope\u0142nienie samob\u00f3jstwa. [21] Niestety u wi\u0119kszo\u015bci os\u00f3b starszych zauwa\u017calne jest wykazywanie przez nich mniej objaw\u00f3w, a ich dolegliwo\u015bci mo\u017cna zaliczy\u0107 do kategorii zaliczanej do reakcji adaptacyjnej, ma\u0142ej depresji lub te\u017c do objaw\u00f3w depresji przewlek\u0142ej. Niekiedy osoby starsze jak i ich rodziny maj\u0105 prawo zakwestionowa\u0107 u\u017cywanie terminu medycznego jakim jest \u201edepresja\u201d. [21] Obecnie nadal jest zbyt ma\u0142o wiadomo\u015bci i publikacji na temat skuteczno\u015bci i zasadno\u015bci zastosowanych metod leczenia dla postaci depresji, kt\u00f3re przebiegaj\u0105 z mniejsz\u0105 liczb\u0105 objaw\u00f3w, i dlatego specjali\u015bci z dziedziny opieki zdrowotnej i spo\u0142ecznej jak i sami pacjenci mog\u0105 mie\u0107 z nimi najwi\u0119ksze problemy. [21]", "Ma\u0142a depresja", "Ma\u0142a depresja - znana jest pod wieloma nazwami \u2014 m.in. jako \u201ezesp\u00f3\u0142 zw\u0105tpienia w sens \u017cycia\u201d tzw. demralization syndrome, \u201edysforia\u201d, \u201edepresja atypowa\u201d, \u201edepresja maskowana\u201d, lub te\u017c \u201esubdepresja\u201d. Objawy ma\u0142ej depresji rozpoznawane w wieku podesz\u0142ym charakteryzuj\u0105 si\u0119 zmienno\u015bci\u0105 objaw\u00f3w, niekiedy z przewag\u0105 l\u0119ku, charakterystyczna jest somatyzacj\u0105 oraz powi\u0105zanie z niepe\u0142nosprawno\u015bci\u0105. Analiza dost\u0119pnych bada\u0144, kt\u00f3re zosta\u0142y przeprowadzone z udzia\u0142em ludzi starszych mieszkaj\u0105cych w domu wskazuj\u0105, \u017ce wyst\u0119powanie ma\u0142ej depresji jest u rozpoznawane nich trzy razy cz\u0119\u015bciej ni\u017c du\u017ca depresja. Podsumowuj\u0105c, nale\u017cy stwierdzi\u0107, \u017ce ma\u0142a depresja stanowi najcz\u0119stsz\u0105 posta\u0107 depresji, kt\u00f3ra jest spotykana w podstawowej opiece zdrowotnej. [25]", "Ma\u0142a depresja charakteryzuje si\u0119 tym, \u017ce:", "\u2022\twyst\u0119puje u starszych os\u00f3b cierpi\u0105cych na ci\u0119\u017csze choroby", "\u2022\ttowarzyszy jej upo\u015bledzenie funkcjonalne, kt\u00f3re mo\u017ce zwi\u0119ksza\u0107 si\u0119 i zmniejsza\u0107 wraz z objawami depresyjnymi", "\u2022\ttowarzyszy jej upo\u015bledzenie poznawcze", "\u2022\tjest powi\u0105zana z p\u00f3\u017aniejsz\u0105 du\u017c\u0105 depresj\u0105 jako mo\u017cliwy stan prodromalny", "\u2022\ttowarzyszy jej upo\u015bledzenie spo\u0142eczne i rodzinne", "\u2022\ttowarzysz\u0105 jej wy\u017csze wska\u017aniki \u015bmiertelno\u015bci wywo\u0142anej wszelkimi przyczynami.[25]", "Depresja przewlek\u0142a (dystymia)", "Dystymi\u0119 charakteryzuje zaburzenie, kt\u00f3re dotyczy nastroju depresyjnego lub te\u017c utraty zainteresowania wszystkimi albo wi\u0119kszo\u015bci\u0105 zwyczajowych czynno\u015bci, kt\u00f3rego nasilenie i czas trwania nie pozwalaj\u0105 na zakwalifikowanie do du\u017cej depresji. [41] Aby rozpozna\u0107 depresj\u0119 przewlek\u0142a charakterystyczne objawy musz\u0105 wyst\u0119powa\u0107 przez co najmniej 2 lata lub d\u0142u\u017cej, a co wa\u017cne okresy braku objaw\u00f3w nie mog\u0105 przekracza\u0107 kilku miesi\u0119cy.[18, 41]", "Depresja przewleka rozumiana jest jako d\u0142ugotrwa\u0142y stan depresyjny, kt\u00f3ry najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puje ze znacz\u0105cym upo\u015bledzeniem fizycznym. Liczne analizy dost\u0119pnych bada\u0144 grup os\u00f3b starszych, u kt\u00f3rych towarzyszy\u0142y r\u00f3\u017cnego rodzaju niepe\u0142nosprawno\u015bci fizyczne, stwierdzono, \u017ce wyst\u0119puj\u0105ca niepe\u0142nosprawno\u015b\u0107 mia\u0142a wp\u0142yw na objawy depresyjne, co wyra\u017ca\u0142o si\u0119 zwi\u0119kszeniem jej nasilenia, po kt\u00f3rym nast\u0119powa\u0142o op\u00f3\u017anienie. [38, 41]", "Mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce istniej\u0105 trzy rodzaje zale\u017cno\u015bci pomi\u0119dzy depresj\u0105 a niepe\u0142nosprawno\u015bci\u0105:", "1.\tDepresja jest wyra\u017anie zaakcentowan\u0105 reakcj\u0105 na chorob\u0119 lub niepe\u0142nosprawno\u015b\u0107 (albo na proces leczenia), kt\u00f3rej nat\u0119\u017cenie zmienia si\u0119 wraz ze zmianami nasilenia choroby. Na przyk\u0142ad depresja rozwija si\u0119 zazwyczaj u osoby, kt\u00f3ra przesz\u0142a udar.", "2.\tDepresja poprzedza chorob\u0119 lub niepe\u0142nosprawno\u015b\u0107, ale ma wsp\u00f3lne z nimi \u017ar\u00f3d\u0142o (np. wydarzenie \u017cyciowe, takie jak \u017ca\u0142oba). \u017ba\u0142oba zwi\u0119ksza ryzyko wyst\u0105pienia choroby i \u015bmierci u osoby prze\u017cywaj\u0105cej strat\u0119, zw\u0142aszcza w nast\u0119pstwie choroby serca.", "3.\tDepresja mo\u017ce poprzedza\u0107 wyst\u0105pienie problem\u00f3w somatycznych i mo\u017ce by\u0107 za nie odpowiedzialna (zaburzenie somatyzacyjne). Na przyk\u0142ad depresja pot\u0119guje dolegliwo\u015bci powodowane przez zaburzenia somatyczne, takie jak zapalenie staw\u00f3w. [38]", "Kr\u00f3tkotrwa\u0142e zaburzenia adaptacyjne", "Postacie depresji, kt\u00f3re s\u0105 w spos\u00f3b oczywisty s\u0105 naturalne wyzwalane najcz\u0119\u015bciej przez wa\u017cne wydarzenia \u017cyciowe. Je\u017celi objawy te utrzymuj\u0105 si\u0119 nieco d\u0142u\u017cej, ni\u017c mo\u017cna tego oczekiwa\u0107, w\u00f3wczas pacjenci znajduj\u0105 si\u0119 na granicy mi\u0119dzy ma\u0142\u0105 depresj\u0105 a zrozumia\u0142ym smutkiem. W\u00f3wczas o takiej postaci choroby mo\u017cemy m\u00f3wi\u0107 w przypadku, gdy powr\u00f3t do stanu r\u00f3wnowagi psychicznej po odczuciu straty lub przebyciu powa\u017cnej choroby zajmuje wi\u0119cej czasu, ni\u017c mo\u017cna si\u0119 tego spodziewa\u0107. W post\u0119powaniu z osobami z takimi zaburzeniami, wa\u017cna jest przede wszystkim konieczno\u015b\u0107 ustalenia i monitorowanie, czy pacjent wychodzi ze stanu depresji, czy te\u017c nie, aby ustali\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 drog\u0119 leczenia. [38,41]", "Podsumowanie", "Zaburzenia nastroju jak i depresja s\u0105 coraz cz\u0119\u015bciej diagnozowane u os\u00f3b starszych Depresje okre\u015blana i kojarzona jest jako cz\u0119ste i z\u0142o\u017cone zaburzenie, kt\u00f3re zwi\u0105zane jest z rozmaitymi stratami. Depresja u os\u00f3b starszych mo\u017ce by\u0107 zwi\u0105zana z maskowana l\u0119kiem, ukryta za objawami i dolegliwo\u015bciami somatycznymi. Dlatego tak \u0142atwo mo\u017cna j\u0105 pomyli\u0107 z wczesnym stadium ot\u0119pienia w tej grupie pacjent\u00f3w. Depresja r\u00f3\u017cni si\u0119 od zrozumia\u0142ego, kr\u00f3tkotrwa\u0142ego smutku, kt\u00f3ra przebiega bardziej intensywniej, charakteryzuje si\u0119 mniejsz\u0105 zmienno\u015bci\u0105 i trwa zdecydowanie d\u0142u\u017cej ni\u017c zwyczajny smutek. Wskazanie zasadniczej r\u00f3\u017cnicy pomi\u0119dzy normalnym przystosowaniem si\u0119 do negatywnego, smutnego wydarzenia i \u201ekr\u00f3tkotrwa\u0142ego zaburzenia adaptacyjnego\u201d jest cz\u0119sto bardzo trudne diagnostycznie. Obecnie wg klasyfikacji u\u017cywanych w medycynie mo\u017cna wyr\u00f3\u017cni\u0107 kilka postaci depresji \u2014 ci\u0119\u017ck\u0105 tzw. du\u017c\u0105 depresj\u0119, d\u0142ugotrwa\u0142\u0105, ale mniej intensywn\u0105 okre\u015blan\u0105 jako ma\u0142a depresja oraz bardzo d\u0142ugotrwa\u0142\u0105 i powi\u0105zan\u0105 z niepe\u0142nosprawno\u015bci\u0105 zwan\u0105 te\u017c dystymi\u0105.", "BIBLIOGRAFIA", "1.\tAbrams W.B., Beers M.H., Borkow R., \u201ePodr\u0119cznik geriatrii\u201d Wroc\u0142aw 1999.", "2.\tBall.S. Medyk 1996 r.\u201dD\u0142ugowieczno\u015b\u0107, mity i rzeczywisto\u015b\u0107\u201d.", "3.\tBeliappa J.\u201eIllness ov distress? Alterative models of mental health Confederation of Indian Organisations\u201d London 1991.", "4.\tBidzan L. \u201eR\u00f3\u017cnicowanie pomi\u0119dzy zespo\u0142em depresyjnym a ot\u0119piennym\u201d Psychiatria Polska 1987.", "5.\tBilkiewicz A., Strzy\u017cewski W., \u201ePsychiatria podr\u0119cznik dla student\u00f3w medycyny\u201d PZWL Warszawa 1992.", "6.\tBois J-P. Wolumen, \u201eHistoria staro\u015bci\u201dWarszawa 1996.", "7.\tBorsowa J., P\u0119dlich W., Piotrowski I. \u201eEncyklopedia seniora. Wiedza Powszechna\u201d Warszawa 1986.", "8.\tChodorowski Z., Gda\u0144sk 2005 r., \u201eWybrane problemy medycyny geriatrycznej\u201d.", "9.\tDudkiewicz W. \u201ePodstawy metodologii bada\u0144\u201d wyd. Stachurski Kielce 2001r. str 9-13.", "10.\tFilek J. \u201eMarzenie o staro\u015bci\u201d Internet 2003.", "11.\tGolightly M., Matters L., \u201eSocial work and mental health\u201d C.Press, Exter 2004.", "12.\tG\u00f3rajek \u2013 J\u00f3\u017anik J. red. \u201eFilozofia i teorie piel\u0119gniarstwa\u201d wyd. Czelej Lublin 2007.", "13.\tGrzesiuk L.,(red. naukowa) \u201ePsychoterapia Praktyka\u201d Warszawa 2006.", "14.\tHallstrom C., Maclure N., \u201eOdpowiedzi na pytania Depresja\u201d wyd I., Wroc\u0142aw 2005.", "15.\tJa\u017cmowski J., Abc zdrowie - depresja u os\u00f3b starszych\u201d Gda\u0144sk 2007.", "16.\tKami\u0144ski Z. \u201eZa\u0142o\u017cenia teoretyczne piel\u0119gniarstwa psychiatrycznego\u201d PZWL Warszawa 2003.", "17.\tKaszewski K. \u201eMetodologiczne podstawy pracy\u201d Kielce 2006.", "18.\tKlinika Chor\u00f3b Psychicznych Akademi Medycznej w Gda\u0144sku\u201d, 2002.", "19.\tKomorowska H. \u201eMetody bada\u0144 empirycznych w glattodydaktyce\u201d Warszawa 1982.", "20.\tKotarbi\u0144ski T., \u201eMedytacje o \u017cyciu godziwym\u201dWiedza Powszechna Warszawa 1966.", "21.\tKrzwi\u0144ski S. \u201eZaburzenia psychiczne wieku podesz\u0142ego\u201d PZWL Warszawa 1993.", "22.\tKrzy\u017cowski J., \u201ePsychogeriatria\u201d Warszawa 2004, Medyk.", "23.\tLovestone S., Haward R., \u201eDepresja u os\u00f3b w podesz\u0142ym wieku\u201d Gda\u0144sk 1999.", "24.\tManthorpe J., Iliffe S., \u201eDepresja wieku podesz\u0142ego\u201d wyd. Lekarskie PZWL warszawa 2010.", "25.\tMi\u0119dzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chor\u00f3b Psychicznych i Problem\u00f3w Zdrowotnych\u201d, Uniwersyteckie wyd. medyczne \u201eVesalius\u201d Warszawa 1997.", "26.\tNowak S. \u201eMetodologia bada\u0144 spo\u0142ecznych\u201d Warszawa PWN 1985; str 145.", "27.\tParanowski T. red naukowa Wieczorowska-Tobis K., Talarka D. \u201eGeriatria i piel\u0119gniarstwo geriatryczne\u201d PZWL Warszawa 2008.", "28.\tPilich T. \u201eZasady bada\u0144 pedagogicznych\u201d wyd \u017bak, Warszawa 1997.", "29.\tPu\u017cy\u0144ski S. \u201eChoroby afektywne nawracaj\u0105ce. W.Psychiatria \u201d wyd. medyczne Wroc\u0142aw 2002.", "30.\tPu\u017cy\u0144ski S. \u201eDepresje\u201d PZWL Warszawa 1988.", "31.\tPu\u017cy\u0144ski S. \u201eLeksykon Psychiatrii\u201d PZWL Warszawa 1993.", "32.\tPu\u017cy\u0144ski S., Rybakowski J., Wci\u00f3rka J., \u201ePsychiatria kliniczna\u201d wyd. II Tom 2.", "33.\tRola edukacyjna piel\u0119gniarki w zakresie post\u0119powania z chorym na depresj\u0119\u201d P.Hig, Epidemiol 2007.", "34.\tSchiefele/Staudt/Dach pod red. K. Galusa, \u201ePiel\u0119gniarstwo geriatryczne\u201d Wroc\u0142aw 1998.", "35.\tSharma V.K., Copeland J.R.M. \u201ePresentation and assessment of depression In old age.\u201d London 1989.", "36.\tSkomy Z. \u201ePrace magisterskie z psychologii i pedagogiki\u201d WSiP Warszawa 1984.", "37.\tSob\u00f3w T., \u201ePraktyczna Psychogeriatria, rozpoznanie i post\u0119powanie w zab.psychicznych u chorych w wieku podesz\u0142ym\u201d wyd.Continuo, Wroc\u0142aw 2010.", "38.\tSob\u00f3w T., \u201ePraktyczna Psychogeriatria\u201d Wyd PZWL Warszawa 2008.", "39.\tstopdepresji.pl/leczenie.", "40.\tSuwalska A., \u0141ojko D. \u201eChoroby afektywne W. Piel\u0119gniarstwo Psychiatryczne\u201d wyd PZWL Warszawa 2012.", "41.\tTurczy\u0144ski J., Bilikiewicz A. \u201eDepresja u os\u00f3b w podesz\u0142ym wieku\u201d.", "42.\tWWW.psychiatria.med.pl", "43.\tZaczy\u0144ski W. \u201ePraca badawcza nauczyciela\u201d Warszawa 1997 str 15.", "KATASTROFY \u2013 PRZEGL\u0104D ASPEKT\u00d3W PSYCHOLOGICZNYCH I SPO\u0141ECZNYCH", "DISASTER - OVERVIEW AND SOCIAL ASPECTS OF PSYCHOLOGICAL", "Izabela Kuberska1, Ewa Zieli\u0144ski2, Karol Ogurkowski 3, Jerzy Telak4, Katarzyna Pietkun3, Joanna Siminska3, Oksana Galarowicz4", "1 Wy\u017csza Szko\u0142a Gospodarki w Bydgoszczy", "2 Zak\u0142ad Organizacji i Zarz\u0105dzania w Ochronie Zdrowia Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy", "3 Katedra i Klinika Rehabilitacji Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy", "4 Szko\u0142a G\u0142\u00f3wna S\u0142u\u017cby Po\u017carniczej w Warszawie", "Liczba znak\u00f3w: 27 798 (ze streszczeniami i ok\u0142adk\u0105). Liczba grafik: 4 x 1 000 znak\u00f3w (rycza\u0142t) = 4 000 znak\u00f3w.", "Razem: Liczba znak\u00f3w: 31 798 (ze streszczeniami, ok\u0142adk\u0105 i grafikami) = 0,795 arkuszy wydawniczych.", "Streszczenie", "Post\u0119p cywilizacyjny jak i ryzyko wyst\u0105pienia katastrof s\u0105 wpisane w ludzkie \u017cycie od zarania dziej\u00f3w, obecne czasy i rozwijaj\u0105ca si\u0119 technologia znacznie zwi\u0119kszy\u0142y to zagro\u017cenie. Opr\u00f3cz ca\u0142kowicie niezale\u017cnych od dzia\u0142alno\u015bci cz\u0142owieka wyst\u0105pienia katastrof naturalnych coraz wi\u0119cej jest zagro\u017ce\u0144 i zdarze\u0144, w kt\u00f3rych zawodzi technologia, sprz\u0119t, lub sam cz\u0142owiek i jego dzia\u0142alno\u015b\u0107. Wszystkie zdarzenia zaliczaj\u0105c do nich r\u00f3wnie\u017c katastrofy bezpo\u015brednio oraz po\u015brednio wp\u0142ywaj\u0105 na zdrowie psychiczne i adaptacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 samych ofiar jak i ich rodzin. Nale\u017cy r\u00f3wnie\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce bez szwanku nie pozostaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u015bwiadkowie owych zdarze\u0144 oraz personel medyczny jak i koordynuj\u0105cy dzia\u0142aniami ratowniczymi. Zdarzenia te s\u0105 jednym z czynnik\u00f3w wyst\u0119powania r\u00f3\u017cnorodnych objaw\u00f3w psychicznych a przede wszystkim uruchamiaj\u0105 nasze zasoby radzenia sobie z pot\u0119\u017cnymi konsekwencjami. Adaptacja i zaakceptowanie sytuacji po wyst\u0105pieniu zdarzenia to d\u0142ugotrwa\u0142y proces, kt\u00f3ry w ka\u017cdej z wymienionych grup przebiega inaczej i w innym wymiarze czasu.", "S\u0142owa kluczowe: katastrofy, objawy psychiczne, s\u0142u\u017cby ratownicze, katastrofy.", "Abstract", "The progress of civilization and the risk of disasters are encoded in the human life since the dawn of history, present times and growing technology have significantly increased the threat. In addition to the completely independent of human activity of natural disasters are more and more threats and events, which fails technology, equipment, or the man himself and his business. All events by including the well disaster, directly and indirectly affect the mental health and social adaptation of the victims themselves and their families. It should also be remembered that not remain unscathed well as witnesses of those events, and medical personnel and coordinating rescue operations. These events are one of the factors the occurrence of a variety of psychological symptoms and, above all launch of our resources to deal with powerful consequences. Adaptation and acceptance of the situation after the event is a long term process that in each of these groups is different and in a different time.", "Key words: the dis aster, mental symptoms, emergency services, disaster.", "Wa\u017cnym elementem w procesie ca\u0142o\u015bciowych dzia\u0142a\u0144 wszystkich s\u0142u\u017cb ratowniczych jest zapewnienie wsparcia psychicznego dla wszystkich os\u00f3b, kt\u00f3re uczestniczy\u0142y w katastrofie. Zaczynaj\u0105c od poszkodowanych dla, kt\u00f3rych to sytuacja zagra\u017caj\u0105ca ich \u017cyciu i zdrowiu, ich rodzin, u kt\u00f3rych wyst\u0119puje obawa przed strat\u0105 najbli\u017cszych jak i pojawiaj\u0105ca si\u0119 pewnego rodzaju niemoc, a wyst\u0119puj\u0105ca u \u015bwiadk\u00f3w zdarzenia, dla kt\u00f3rych jest to sytuacja trudna i czasami uwalniaj\u0105ca niekontrolowane reakcje niemal\u017ce skrajne poczynaj\u0105c od paniki po odr\u0119twienie w zwi\u0105zku z zaistnia\u0142\u0105 sytuacj\u0105. Dla samego personelu medycznego jak i ratowniczego, kt\u00f3ry mimo odpowiedniego przygotowania zawodowego do niesienia pomocy w trudnych warunkach, cz\u0119sto borykaj\u0105cy si\u0119 z decyzjami, kt\u00f3re musi podj\u0105\u0107 na miejscu zdarzenia, segreguj\u0105c (dokonuj\u0105c podzia\u0142u wg systemu TRIAGE) [11, 12] poszkodowanych w wypadkach jak i warto\u015bciuj\u0105c los ludzkiego \u017cycia komu udzieli\u0107 pomocy w pierwszej kolejno\u015bci. Obecnie na \u015bwiecie media spo\u0142eczne zasypuj\u0105 nas informacjami o r\u00f3\u017cnego rodzaju wyst\u0119puj\u0105cych tragediach, katastrofach, wypadkach i kl\u0119skach, wiadome jest, \u017ce bezpo\u015brednie uczestnictwo w tak tragicznej sytuacji nigdy nie b\u0119dzie bez uszczerbku na zdrowiu tych os\u00f3b, a obraz ludzkiego cierpienia nigdy nie powinien pozosta\u0107 oboj\u0119tny.", "\u201eKatastrofa jest to nag\u0142e zdarzenie wymagaj\u0105ce u\u017cycia si\u0142 i \u015brodk\u00f3w w liczbie przekraczaj\u0105cej mo\u017cliwo\u015bci lokalne s\u0142u\u017cb ratowniczych. Podobnie jak w zdarzeniu masowym nie wszyscy poszkodowani mog\u0105 otrzyma\u0107 jednoczasowo pomoc medyczn\u0105 w pe\u0142nym zakresie, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z konieczno\u015bci\u0105 przeprowadzenia segregacji medycznej\u201d[11]", "Zdarzenia traumatyczne wg B. Dudeka mo\u017cemy podzieli\u0107 na:", "I. Katastrofy:", "\u2022\tkatastrofy naturalne (huragany, trz\u0119sienia ziemi, powodzie)", "\u2022\tkatastrofy spowodowane przez cz\u0142owieka (wypadki komunikacyjne, budowlane, po\u017cary) [4]", "II. Przemoc mi\u0119dzy lud\u017ami:", "\u2022\tprzemoc strukturalnie zorganizowana (wojna, tortury)", "\u2022\tprzest\u0119pstwa polityczne (uprowadzenia, zab\u00f3jstwa)", "\u2022\tczyny kryminalne", "a) w rodzinie (przemoc fizyczna, wykorzystanie seksualne)", "b) poza rodzin\u0105 (przemoc fizyczna, gwa\u0142ty, napady, rozboje). [4]", "Ka\u017cda katastrofa we wszystkich przypadkach jest okre\u015blana jako zdarzenie trudne lub nieraz niemo\u017cliwe do akceptacji przez ka\u017cdego z uczestnik\u00f3w katastrofy. Atakowane s\u0105 w\u00f3wczas najwa\u017cniejsze warto\u015bci dla cz\u0142owieka takie jak : \u017cycie, zdrowie, bezpiecze\u0144stwo, w\u0142asny dobytek a im wi\u0119ksza katastrofa tym wi\u0119ksza reakcja fizjologiczna i psychologiczna maj\u0105ca znamiona wydarzenia silnie traumatycznego. Dla ka\u017cdej osoby uczestnicz\u0105cej w katastrofie powinno by\u0107 zapewnione podej\u015bcie pod wzgl\u0119dem pedagogicznym, psychologicznym, socjologicznym ma ono na celu ukazanie wieloaspektowo\u015bci w przewidywaniu jak i usuwaniu niekorzystnych skutk\u00f3w tragedii. [9, 11]", "Zachowanie si\u0119 podczas zaistnienia katastrofy jest sytuacj\u0105 niekontrolowan\u0105, automatyczn\u0105 a jednocze\u015bnie bardzo stresow\u0105. Wyst\u0119puje w\u00f3wczas obawa w stanie zagro\u017cenia \u017cycia czy te\u017c zdrowia objawia si\u0119 najcz\u0119\u015bciej strachem i przyczynia si\u0119 do wyst\u0105pienia kryzysu psychicznego. Symptomami tego zjawiska jest przede wszystkim utrata kontroli nad sytuacj\u0105 jak i konieczno\u015b\u0107 poddania si\u0119 wydarzeniu, s\u0142u\u017cbom ratowniczym i medycznym.[5, 8]", "Pierwsza faza podczas wydarzenia - katastrofy, wywo\u0142uje najcz\u0119\u015bciej w cz\u0142owieku natychmiastowy szok, jak te\u017c ogromn\u0105 dezorientacj\u0119 jak r\u00f3wnie\u017c cz\u0119sto nieharmonijny i niekontrolowany spos\u00f3b zachowywania si\u0119 w takiej sytuacji. W kolejnych etapach wyst\u0119puje element zaprzeczenia, gdzie cz\u0142owiek b\u0119d\u0105cy uczestnikiem katastrofy nie do ko\u0144ca u\u015bwiadamia sobie co tak naprawd\u0119 si\u0119 sta\u0142o z nim z innymi, jak r\u00f3wnie\u017c co si\u0119 dzieje w danej sytuacji. [5, 8, 11] Uczestnik takiego wydarzenia jest w ca\u0142kowitym odr\u0119twieniu psychicznym, cz\u0119sto nie przyjmuj\u0105c w takich momentach bod\u017ac\u00f3w dochodz\u0105cych do niego z otoczenia. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107 i mie\u0107 na uwadze, \u017ce nie da si\u0119 nigdy okre\u015bli\u0107 jak zachowa si\u0119 dana jednostka, dlatego te\u017c przytoczy\u0107 trzeba r\u00f3\u017cnorodne zachowania, kt\u00f3re s\u0105 charakterystyczne i indywidualne dla prze\u017cy\u0107 traumatycznych dla ka\u017cdej osoby. W zdarzeniu takim jakim jest katastrofa cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b mo\u017ce wykazywa\u0107 cechy wzmo\u017conej agresji obarczaj\u0105c w ten spos\u00f3b win\u0105 innych czy te\u017c natur\u0119, sprawc\u00f3w katastrofy jak i same instytucje. Wa\u017cne jest aby, wykwalifikowana kadra ratuj\u0105ca osoby poszkodowane w katastrofie powinna by\u0107 \u015bwiadoma i przygotowana na wyst\u0105pienie tych nieoczekiwanych zachowa\u0144. Istotne dla personelu medycznego jest to, aby nie odbiera\u0107 personalnie ataku ze strony poszkodowanych, ale uspokoi\u0107 jak te\u017c przede wszystkim da\u0107 zaj\u0119cie dla os\u00f3b poszkodowanych czekaj\u0105cych na pomoc medyczn\u0105 np. pomoc przy opiece nad innymi l\u017cej poszkodowanymi.[5, 8, 11] Ka\u017cda sytuacja zagro\u017cenia pot\u0119guje u ka\u017cdego jej uczestnika, \u017ce czuje si\u0119 egoistycznie. Dlatego mimo wst\u0119pnej selekcji co do rozmiaru uszkodze\u0144, pomocy wymagaj\u0105 te\u017c wszystkie osoby, kt\u00f3re uleg\u0142y mniejszym urazom. Wa\u017cne jest u\u015bwiadomienie tych os\u00f3b, aby nie wprowadza\u0142y og\u00f3lnej paniki i ca\u0142kowitej dezorientacji, kt\u00f3ra przyczyni si\u0119 do utrudnienia ca\u0142ego systemu ratowniczego.[8, 11] Dlatego te\u017c w ratownictwie medycznym wprowadzono obecnie obowi\u0105zuj\u0105cy system TRIAGE : czyli segregacji os\u00f3b, kt\u00f3re dozna\u0142y urazu pod wzgl\u0119dem jego rozleg\u0142o\u015bci i udzielenia natychmiastowej pomocy osobom, kt\u00f3rych stan zdrowia zagra\u017ca \u017cyciu.[11]", "Segregacj\u0119 poszkodowanych w katastrofie wg systemu TRIAGE przeprowadza si\u0119 z u\u017cyciem kolorowego kodu oznakowa\u0144, poniewa\u017c w ten spos\u00f3b udaje si\u0119 zebra\u0107 dok\u0142adniejsze informacje o stanie zdrowia ofiary. Kolorowy kod oznakowa\u0144 przedstawia si\u0119 nast\u0119puj\u0105co:", "Czerwony \u2013 oznacza on, \u017ce osoba jest w stanie, kt\u00f3ry wymaga natychmiastowej stabilizacji podstawowych czynno\u015bci \u017cyciowych. Przydzielenie tego koloru obejmuje osoby:", "\u2022\t kt\u00f3re s\u0105 w stanie wstrz\u0105su z dowolnego powodu", "\u2022\t kt\u00f3ra maja problem z trudno\u015bciami w oddychaniu", "\u2022\t z obra\u017ceniami g\u0142owy, kt\u00f3rym towarzyszy asymetria \u017arenic", "\u2022\t du\u017cym krwotokiem wewn\u0119trznym [11]", "\u017b\u00f3\u0142ty \u2013 przeznaczony jest dla os\u00f3b, kt\u00f3re wymagaj\u0105 sta\u0142ego monitorowania, jednak\u017ce pomoc medyczn\u0105 mo\u017cna nieco op\u00f3\u017ani\u0107. Kategoria ta obejmuje ofiary z:", "\u2022\turazami brzucha", "\u2022\tz\u0142amaniami otwartymi", "\u2022\tz\u0142amaniem uda/miednicy", "\u2022\trozleg\u0142ymi oparzeniami", "\u2022\tnieprzytomnych z obra\u017ceniami g\u0142owy", "\u2022\tofiary w nieustabilizowanym stanie og\u00f3lnym [11]", "Zielony \u2013 oznacza dla poszkodowanych w katastrofie leczenie odroczone. Do tej kategorii zaliczani s\u0105 ranni z:", "\u2022\tma\u0142ymi z\u0142amaniami", "\u2022\tma\u0142ymi ranami i oparzeniami", "Czarny \u2013 kolor ten jest przeznaczony dla os\u00f3b uznanych za zmar\u0142ych i w stanie agonalnym. [11]", "Ryc. 1 System TRIAGE [1]", "Niezwykle istotnym elementem jest r\u00f3wnie\u017c, aby w miar\u0119 szybko osoby po segregacji by\u0142y odizolowane od siebie, tak aby poszkodowani w ci\u0119\u017ckich stanach zagra\u017caj\u0105cych \u017cyciu, nie wzbudza\u0142y strachu i szoku u innych poszkodowanych i \u015bwiadk\u00f3w zdarzenia. Osoby, kt\u00f3re dozna\u0142y mniejszych uraz\u00f3w, ich stan zdrowia i \u017cycia nie jest zagro\u017cony, powinny by\u0107 w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci pomocni sobie. Osoby te powinno si\u0119 ich czym\u015b zaj\u0105\u0107, tak aby nie byli oni dystraktorem dla s\u0142u\u017cb medycznych, kt\u00f3re ratuj\u0105 \u017cycie tych najbardziej poszkodowanych.[11]", "Organizowanie wsparcia psychicznego. Powinno by\u0107 ono dost\u0119pne :", "1.\tdla bezpo\u015brednio poszkodowanych", "2.\tdla rodzin ofiar i \u015bwiadk\u00f3w", "3.\tdla personelu medycznego, ratowniczego, asystuj\u0105cego przy udzielaniu pomocy", "1.\tPomoc poszkodowanym bezpo\u015brednio po katastrofie zale\u017cy przede wszystkim od rozleg\u0142o\u015bci urazu jakiego doznali. Osoby, kt\u00f3re s\u0105 w ci\u0119\u017ckich stanach, cz\u0119sto z zaburzeniami \u015bwiadomo\u015bci i przytomno\u015bci potrzebuj\u0105 tej pomocy odroczonej w czasie, w momencie ustabilizowania sytuacji zagra\u017caj\u0105cej bezpo\u015brednio zdrowiu i \u017cyciu. Czas potrzebny na odreagowana stresu pourazowego jest w tym przypadku tak\u017ce op\u00f3\u017aniony. Sytuacja ta wymaga wst\u0119pnych informacji co dok\u0142adnie si\u0119 sta\u0142o, kiedy, jak i dlaczego. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to cz\u0119sto z pogodzeniem si\u0119 ze skutkami zaistnia\u0142ego zdarzenia w tym tak\u017ce z kalectwem, niedomog\u0105 a tym samem zmian\u0105 obrazu w\u0142asnego siebie. Wa\u017cnym elementem jest zaakceptowanie utraty wewn\u0119trznej r\u00f3wnowagi jak i pomoc w radzeniu sobie w sytuacji, kt\u00f3ra spowodowana jest niemo\u017cno\u015bci\u0105 dostosowania si\u0119 do zaistnia\u0142ej sytuacji.[5] Odpowied\u017a organizmu poszkodowanych jak i \u015bwiadk\u00f3w na zaistnia\u0142a sytuacje ekstremaln\u0105 jest uwarunkowana wieloma czynnikami, co wa\u017cne w szczeg\u00f3lno\u015bci specyficznymi dla danej, indywidualnej jednostki. Szczeg\u00f3lnie wa\u017cnym elementem jest poziom odporno\u015bci psychicznej przed zdarzeniem, jak te\u017c mechanizmy obronne, kt\u00f3rymi si\u0119 pos\u0142ugiwa\u0142a si\u0119 osoba poszkodowana jak te\u017c b\u0119d\u0105ca \u015bwiadkiem tego zdarzenia jak r\u00f3wnie\u017c wa\u017cne s\u0105 jej wcze\u015bniejsze do\u015bwiadczenia.[5]", "Nast\u0119pn\u0105 grup\u0105 s\u0105 osoby, kt\u00f3re dozna\u0142y mniejszego uszczerbku fizycznego. Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce r\u00f3wnie\u017c te osoby wymagaj\u0105 wsparcia psychicznego od razu, gdy\u017c wykazuj\u0105 one niemo\u017cno\u015b\u0107 poradzenia sobie z obecn\u0105 sytuacj\u0105. Zdarza si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce wykazuj\u0105 oni czasami skrajnie r\u00f3\u017cne objawy emocjonalne. S\u0105 to emocje od skrajnej rozpaczy po agresj\u0119 z odr\u0119twieniem w\u0142\u0105cznie. Niejednokrotnie chc\u0105c co\u015b zrobi\u0107 w imi\u0119 zasady lepiej jest co\u015b robi\u0107 ni\u017c nie dzia\u0142a\u0107, wpadaj\u0105 w\u00f3wczas w panik\u0119. [5] Taka bowiem sytuacja jest bardzo niebezpieczna, poniewa\u017c zachowania jednostki cz\u0119sto poci\u0105gaj\u0105 za sob\u0105 nieoczekiwane reakcje pozosta\u0142ych poszkodowanych i \u015bwiadk\u00f3w zdarzenia. Dlatego wa\u017cnym etapem segregacji jest etap, w kt\u00f3rym nale\u017cy odizolowa\u0107 osoby b\u0119d\u0105ce dystraktorem w niesieniu pomocy tym os\u00f3b najbardziej zagro\u017conych. Zadanie to jest bardzo trudne dla wykonania przez zespo\u0142y s\u0142u\u017cb ratowniczych, kt\u00f3rzy musz\u0105 opanowa\u0107 sytuacj\u0119 i ka\u017cde pojedyncze zachowanie, ale jest istotne i konieczne do uratowania najwi\u0119kszej liczby os\u00f3b poszkodowanych.[5, 8, 10] Niemniej jednak wa\u017cne jest, aby ka\u017cd\u0105 osob\u0119 poszkodowan\u0105 obj\u0105\u0107 opiek\u0105 psychologiczn\u0105, dzi\u0119ki kt\u00f3rej ofiara katastrofy zostanie zakwalifikowana do odpowiedniego, indywidualnie dobranego modelu pomocy.", "Wszystkie te reakcje mog\u0105 wyst\u0105pi\u0107 nagle podczas zaistnia\u0142ego zdarzenia lub te\u017c reakcje te mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 jeszcze w formie utajonej i przetrwa\u0107 bardzo d\u0142ugi okres. Dlatego bardzo istotne jest, aby do osoby, kt\u00f3ra dozna\u0142a traumatycznego zdarzenia lub by\u0142a jej bezpo\u015brednim \u015bwiadkiem m\u00f3c dotrze\u0107 nawet wtedy, kiedy sytuacja jest pozornie opanowana. Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce nawet wszelka pomoc przedmedyczna i medyczna, kt\u00f3ra zosta\u0142a poprawnie udzielona, pami\u0119ta\u0107 nale\u017cy, \u017ce nagle trzeba si\u0119 zmierzy\u0107 z zaistnia\u0142\u0105 sytuacj\u0105, pogodzi\u0107 z jej skutkami cz\u0119sto dramatycznymi, po prostu dalej \u017cy\u0107. [5, 8]", "Ryc. 2 Segregacja poszkodowanych wg systemu TRAIGE [1]", "Przebieg zachowa\u0144 po takim wydarzeniu nigdy nie jest liniowy i dla ka\u017cdego ma aspekt indywidualny. S\u0105 osoby, u kt\u00f3rych zaburzenia pourazowe po traumatycznych wydarzeniach mog\u0105 utrzymywa\u0107 si\u0119 przez bardzo d\u0142ugi czas i tym samym mog\u0105 przyczyni\u0107 si\u0119 do powstania zmian osobowo\u015bciowych. Jest to w\u00f3wczas alarmuj\u0105cy sygna\u0142, gdy\u017c stan ten mo\u017ce skutkowa\u0107 wycofaniem si\u0119 z \u017cycia spo\u0142ecznego.[10]", "Wyst\u0119puj\u0105 r\u00f3wnie\u017c zespo\u0142y dezadaptacyjne, kt\u00f3re maj\u0105 r\u00f3\u017cnorodny przebieg. W zespo\u0142ach dezadaptacyjnych osoby te maj\u0105 tendencj\u0119 do zamartwiania si\u0119, cz\u0119sto dominuje nastr\u00f3j depresyjny, uczucie pustki wewn\u0119trznej lub w innej formie zaburzenia zwi\u0105zane z ponownym prze\u017cywaniem tragedii, z tendencj\u0105 do odpami\u0119tywania, lub nie do pokonania l\u0119k przed ponownym takim wydarzeniem charakteryzuj\u0105cym si\u0119 unikaniem miejsc zdarzenia, my\u015bli o nim, czynno\u015bci zwi\u0105zanych z sytuacj\u0105 traumatyczn\u0105.[1, 2, 7]", "Jeszcze innym przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 amnezja psychogenna, kt\u00f3ra skutkuje absolutn\u0105 niemo\u017cno\u015bci\u0105 przypomnienia sobie okoliczno\u015bci zwi\u0105zanych z wydarzeniem takim jakim jest katastrofa.[1, 2, 7, 8]", "1.\tDrug\u0105 grup\u0119 stanowi\u0105 osoby postronne czyli zaliczamy do tej grupy rodziny poszkodowanych i \u015bwiadkowie, kt\u00f3rzy s\u0105 czasem ca\u0142kowicie bezradni wobec ca\u0142ej sytuacji. Ich r\u00f3wnie\u017c nale\u017cy zakwalifikowa\u0107 do ofiar katastrofy i r\u00f3wnie\u017c im si\u0119 nale\u017cy wsparcie. Rodziny s\u0105 zwi\u0105zane ze swoimi bliskimi oraz ich prze\u017cycia i skutki odbieraj\u0105 r\u00f3wnie\u017c emocjonalnie, ponosz\u0105c w ten spos\u00f3b konsekwencje zaistnia\u0142ej tragedii. Borykaj\u0105c si\u0119 cz\u0119sto ze strat\u0105 najbli\u017cszych lub ich kalectwem obarczaj\u0105 si\u0119 win\u0105 za wszystko dooko\u0142a jak r\u00f3wnie\u017c wini\u0105 siebie. Dla nich te konsekwencje s\u0105 r\u00f3wnie bolesne i czasami ca\u0142kowicie obci\u0105\u017caj\u0105ce psychik\u0119. \u015awiadkowie zdarze\u0144 musz\u0105 zmaga\u0107 si\u0119 z wizj\u0105 jakiej byli obserwatorami i d\u0142ugo w ich pami\u0119ci pozostaj\u0105 te przykre i niemi\u0142e do\u015bwiadczenia.[1, 2, 8]", "2.\tTrzeci\u0105 grup\u0119 poszkodowanych stanowi personel, kt\u00f3ry mimo wyszkolenia i indywidualnych predyspozycji, r\u00f3wnie\u017c musi zmaga\u0107 si\u0119 z negatywnymi skutkami katastrofy. To praca w warunkach trudnych stresuj\u0105cych, gdzie niekiedy decyzje przez nich podj\u0119te maj\u0105 nieodwracalne skutki. Cz\u0119sto te\u017c stawia si\u0119 przed nimi bardzo wysokie wymaganie, nie tylko w kwestii kwalifikacji, ale r\u00f3wnie\u017c zachowanego dobrego stanu zdrowia jak i predyspozycji psychofizycznych. Personel medyczny cz\u0119sto musi zmaga\u0107 si\u0119 z prac\u0105 w warunkach ekstremalnych, pod presj\u0105 czasu i otoczenia. Nierzadko r\u00f3wnie\u017c z narastaj\u0105cym zm\u0119czeniem, \u015bmierci\u0105 i dramatycznymi stanami powypadkowymi, zagro\u017ceniem \u017cycia w\u0142asnego, podj\u0119ciem stosownych decyzji, kt\u00f3re niekiedy wa\u017c\u0105 ludzkie \u017cycie, niejednokrotnie musz\u0105 si\u0119 zmaga\u0107 ze strat\u0105 wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w podczas akcji. To praca w ci\u0105g\u0142ym napi\u0119ciu, dodatkowo z wieloma czynnikami stresogennymi mo\u017ce doprowadzi\u0107 do zespo\u0142u wypalenia zawodowego. [1, 2, 5, 8]", "Ryc. 3 Ratownik podczas segregacji pacjent\u00f3w systemem TRIAGE [1]", "Jednym ze sposob\u00f3w odreagowania napi\u0119cia po zako\u0144czonej akcji ratowniczej jest DEBRIEFING. Polega on na spotkaniu os\u00f3b, kt\u00f3re bra\u0142y udzia\u0142 w zdarzeniu. Na spotkaniu tym zostaje przeanalizowany proces ratunkowy, podczas kt\u00f3rego ka\u017cdy mo\u017ce podzieli\u0107 si\u0119 swoimi uwagami i w\u0105tpliwo\u015bciami. Jest to jeden z element\u00f3w pozbywania si\u0119 stresu i wyrzucenia z siebie ci\u0119\u017caru prze\u017cycia zaistnia\u0142ej sytuacji. Oczywisto\u015bci\u0105 jest, \u017ce cierpienie ludzkie i ci\u0105\u017c\u0105ca odpowiedzialno\u015b\u0107 za \u017cycie jest wpisana w ten zaw\u00f3d. W zwi\u0105zku z tym nie da si\u0119 by\u0107 na to oboj\u0119tnym, ale trze\u017awe i zdroworozs\u0105dkowe my\u015blenie powinno przewa\u017ca\u0107 nad emocjami.[8] Do\u015bwiadczenia, kt\u00f3re s\u0105 zdobyte jak i zwi\u0105zane z katastrof\u0105 zawsze odciskaj\u0105 pi\u0119tno na jej uczestnikach. Pod wzgl\u0119dem psychologicznym i spo\u0142ecznym traumatyczne przej\u015bcia uwra\u017cliwiaj\u0105 jak r\u00f3wnie\u017c czasami daj\u0105 mo\u017cliwo\u015b\u0107 zobaczenia \u017cycia ludzkiego jako najwy\u017cszego dobra i warto\u015bci nadrz\u0119dnej, a tak cz\u0119sto zapomnianej w dzisiejszym biegu po warto\u015bci materialne. Absolutnie nie mo\u017cna wa\u017cy\u0107 cierpienia z pewn\u0105 zmian\u0105 \u015bwiatopogl\u0105du po katastrofie, ale ka\u017cda przykra lekcja uczy pokory i u\u015bwiadamia, \u017ce niebezpiecze\u0144stwa nie zdarzaj\u0105 si\u0119 tylko w filmach akcji, ale niestety s\u0105 one tak\u017ce wpisane w nasze \u017cycie. Po to powsta\u0142y wszelkie dzia\u0142ania prewencyjne czasami szokuj\u0105ce, \u017ceby u\u015bwiadomi\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwu jak bardzo czasami nasza niewiedza lub nasze ekstremalne zachowanie i lekkomy\u015blno\u015b\u0107 mo\u017ce mie\u0107 skutki. [8]", "Te grupy \u0142\u0105czy jedno - ka\u017cda z tych grup jest nara\u017cona na postraumatyczny stres.", "Wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 dwa rodzaje stresu:", "\u2022\tostry stres, w kt\u00f3rym objawy trwaj\u0105 nie kr\u00f3cej ni\u017c dwa dni, ale nie d\u0142u\u017cej ni\u017c cztery tygodnie, sytuacja ta jest czasowa i stosunkowo szybko mija", "\u2022\tzesp\u00f3\u0142 stresu pourazowego (PTSD) jego objawy mog\u0105 wyst\u0105pi\u0107 w ci\u0105gu 6 miesi\u0119cy od traumy. Jest to wtedy PTSD w fazie ostrej lub po 6 miesi\u0105cach od traumy jest to reakcja odroczona na PTSD, utrzymuje si\u0119 do\u015b\u0107 d\u0142ugo mo\u017ce nawet trwa\u0107 do ko\u0144ca \u017cycia. [8]", "Objawy PTSD:", "Jest to do\u015b\u0107 zr\u00f3\u017cnicowana jednostka chorobowa, gdy\u017c mo\u017ce dawa\u0107 objawy takie jak : ci\u0105g\u0142e prze\u017cywanie sytuacji traumatycznej, powtarzaj\u0105ce si\u0119 w spos\u00f3b natr\u0119tny, jak te\u017c mo\u017ce przebiega\u0107 r\u00f3wnie\u017c z bod\u017acami percepcyjnymi jak np. odtwarzanie na nowo dramatycznych obraz\u00f3w, mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 r\u00f3wnie\u017c sny o charakterze traumatycznego zdarzenia. Cz\u0119sto ofiara ma wra\u017cenie, \u017ce nadal jest w sytuacji zagro\u017cenia lub pojawia\u0107 si\u0119 mog\u0105 wspomnienia o typie flack back \u2013 czyli migawek ze zdarzenia.[8] Mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c pojawi\u0107 si\u0119 objawy zwi\u0105zane z unikaniem bod\u017ac\u00f3w, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 przypomina\u0107 o traumatycznym prze\u017cyciu. Niekiedy wyst\u0119puje niemo\u017cno\u015b\u0107 rozmowy o tym co si\u0119 sta\u0142o, uczestnicy takiego traumatycznego zdarzenia cz\u0119sto unikaj\u0105 miejsc i ludzi, kt\u00f3rzy powoduj\u0105 negatywne wspomnienia. Wyst\u0119puje r\u00f3wnie\u017c pourazowa amnezja, uczucie odizolowania poprzez to co si\u0119 wydarzy\u0142o, nierzadko r\u00f3wnie\u017c depresja, poczucie pustki, zmniejszony afekt oraz uczucie oboj\u0119tno\u015bci. Wyst\u0119puj\u0105 w tej jednostce tak\u017ce objawy zwi\u0105zane z nadmiernym pobudzeniem, trudno\u015bci w koncentracji, nadmierne czuwanie, strach ,rozdra\u017cnienie, agresja, k\u0142opoty ze snem, widoczne oznaki braku odpr\u0119\u017cenia. Mo\u017ce prowadzi\u0107 r\u00f3wnie\u017c do niekontrolowanych reakcji fizjologicznych na dzia\u0142anie stresora.[8] Wydarzenia traumatyczne daj\u0105 zbyt wiele bod\u017ac\u00f3w p\u0142yn\u0105cych zewsz\u0105d \u2013 z wn\u0119trza i z zewn\u0105trz \u2013 informacji, kt\u00f3re s\u0105 one poza zakresem normalnego ludzkiego do\u015bwiadczenia.", "Cz\u0142owiek w traumie nie mo\u017ce przetworzy\u0107 tych wszystkich informacji, a one zostaj\u0105 przeniesione od \u015bwiadomo\u015bci, za pomoc\u0105 mechanizm\u00f3w obronnych takich jak np. zaprzeczanie. [6, 8]", "Horowitz wyodr\u0119bni\u0142 pi\u0119\u0107 faz kt\u00f3re mog\u0105 wyst\u0119powa\u0107 po sobie i si\u0119 na siebie nak\u0142ada\u0107.", "I faza: krzyku \u2013 obejmuje reakcj\u0119 na zdarzenie stresowe (wyst\u0119puj\u0105 w niej silne emocje strachu, smutku i w\u015bciek\u0142o\u015bci);", "II faza: zaprzeczania \u2013 cechuje j\u0105 ignorowanie zagro\u017ce\u0144 i strat,", "III faza: intruzja (wdzieranie si\u0119) \u2013 nacechowana nadmiern\u0105 czujno\u015bci\u0105, panik\u0105, sta\u0142ym pobudzeniem", "IV faza: przepracowanie \u2013 przejawia si\u0119 popraw\u0105 w zakresie kontroli my\u015bli, uczu\u0107", "V faza: uwalnianie si\u0119 od traumy \u2013 oznacza wzgl\u0119dny koniec aktywnych faz przetwarzania informacji i zdarze\u0144 \u017cyciowych (poczucie bycia jedno\u015bci\u0105, odbudowa poczucia wewn\u0119trznej sp\u00f3jno\u015bci, otwarto\u015b\u0107 na \u015bwiat i w\u0142asn\u0105 aktywno\u015b\u0107).[6]", "Terapia PTSD", "W terapii PTSD wa\u017cne jest, aby uzmys\u0142owi\u0107 pacjentowi prawid\u0142owo\u015bci ka\u017cdej z pi\u0119ciu faz. Najwa\u017cniejszy aspekt pomocy to interwencja, podobnie jak terapia PTSD, wi\u0105\u017ce si\u0119 ona z typem wydarze\u0144, kt\u00f3rych wsp\u00f3ln\u0105 cech\u0105 jest silne zagro\u017cenie dla zdrowia jak i \u017cycia oraz wyczerpanie sposob\u00f3w zaradczych ka\u017cdej jednostki. Wa\u017cna jest, wi\u0119c szybka pomoc rozumiana jako wsparcie psychologiczne oraz konieczno\u015b\u0107 precyzyjnego diagnozowania traumy. Wa\u017cne jest indywidualne podej\u015bcie do jednostki, tak, aby jak najlepiej nie\u015b\u0107 jej skuteczn\u0105 pomoc. [6]", "Stres pourazowy u dzieci:", "Nale\u017cy obj\u0105\u0107 dzieci szczeg\u00f3ln\u0105 opiek\u0105 psychologiczn\u0105, kt\u00f3re do\u015bwiadczy\u0142y traumy w wyniku r\u00f3\u017cnego rodzaju katastrof. Dzieci bywaj\u0105 bowiem cz\u0119sto \u015bwiadkami, uczestnikami lub ofiarami traumatycznych zdarze\u0144, co wi\u0105\u017ce si\u0119, \u017ce s\u0105 one nara\u017cone na widok cierpienia \u015bmierci lub te\u017c same doznaj\u0105 urazu. Do\u015bwiadczenia takie mog\u0105 powodowa\u0107 szereg zmian i wp\u0142ywa\u0107 bezpo\u015brednio na zdrowie psychiczne dziecka. U cz\u0119\u015bci mo\u017ce rozwin\u0105\u0107 si\u0119 PTSD- czyli zesp\u00f3\u0142 stresu pourazowego. [3] Dzieci z uwagi na niewykszta\u0142cone jeszcze mechanizmy cz\u0119sto okazuj\u0105 dezorientacj\u0119 i alienacj\u0119. Czynnikiem ryzyka ujawnienia si\u0119 PTSD u dzieci s\u0105 ich cechy osobowo\u015bci. Przed wyst\u0105pieniem objaw\u00f3w mog\u0105 uchroni\u0107 takie czynniki jak : poczucie bezpiecze\u0144stwa w rodzinie, wysoki wynik IQ dziecka. Jednak\u017ce, gdy dziecko traci osob\u0119 blisk\u0105 \u2013jednego lub obu rodzic\u00f3w, opiekuna, traci tak\u017ce poczucie, \u017ce ci kt\u00f3rzy mieli go chroni\u0107 przed z\u0142em tego \u015bwiata odeszli i ma to ogromne znaczenie w dalszym rozwoju. Dziecko jako \u015bwiadek zdarzenia mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c do\u015bwiadczy\u0107 przera\u017caj\u0105cych obraz\u00f3w, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 w jego pami\u0119ci na bardzo d\u0142ugo lub nawet do ko\u0144ca \u017cycia. [3] Z uwagi na wiek dziecka mo\u017cna w\u0142\u0105czy\u0107 pomoc psychologiczn\u0105, jednak\u017ce dzia\u0142anie podczas samej katastrofy wymaga od s\u0142u\u017cb ratuj\u0105cych wiele empatii stworzenie minimalnych warunk\u00f3w bezpiecze\u0144stwa. Dlatego wa\u017cnym elementem TRIAGE jest, aby jak najszybciej odizolowa\u0107 dziecko od zdarzenia, aby nie patrzy\u0142o na cierpienie w szczeg\u00f3lno\u015bci os\u00f3b mu bliskich, gdy samo jest ranne powinno jak najszybciej otrzyma\u0107 pomoc medyczn\u0105 \u0142\u0105cznie ze wsparciem psychologicznym. [3,11]", "Ryc. 4 TRIAGE \u2013 system segregacji [1]", "Dziecko uczestnicz\u0105ce w katastrofie lub b\u0119d\u0105ce jego \u015bwiadkiem, musi mie\u0107 poczucie, \u017ce kto\u015b panuje nad sytuacj\u0105 i jest w stanie nie\u015b\u0107 pomoc jemu samemu jak i bliskim poszkodowanym. Dziecko jest kruch\u0105 istot\u0105, kt\u00f3ra darzy doros\u0142ych ogromnym zaufaniem, je\u017celi w dzieci\u0144stwie nie zosta\u0142o ono zaburzone przez doros\u0142ych. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, i\u017c dzieci bardzo cz\u0119sto wini\u0105 siebie za zaistnia\u0142e sytuacje co doprowadza do bardzo du\u017cego problemu i mo\u017ce mie\u0107 konsekwencje w zbudowaniu prawid\u0142owego w\u0142asnego systemu warto\u015bci. Dziecko w\u00f3wczas mo\u017ce mie\u0107 poczucie, i\u017c nie zas\u0142uguje w \u017cyciu na nic dobrego. To bardzo trudna sytuacja dla nich, niezale\u017cnie od wieku, dzieci potrzebuj\u0105 wsparcia kogo\u015b kogo darz\u0105 zaufaniem, aby przej\u015b\u0107 i zaakceptowa\u0107 ten traumatyczny okres i nauczy\u0107 si\u0119 funkcjonowa\u0107 poraz kolejny. [3, 9]", "Edukacja", "Osoba, kt\u00f3ra nigdy nie przyzwyczai si\u0119 do cierpienia, b\u00f3lu to dystraktom. Uniemo\u017cliwia nam poczucie bezpiecze\u0144stwa, odczuwanie przyjemno\u015bci i spe\u0142nienia. W sytuacji zagro\u017cenia \u017cycia lub zdrowia w aspekcie samej ofiary , bliskich czy s\u0142u\u017cb ratowniczych nigdy nie wiadomo jak zareaguje cz\u0142owiek, czy podczas tej sytuacji zmia\u017cd\u017cy go strach, ogarnie rozpacz, nieokie\u0142znana panika czy nagle przestanie odbiera\u0107 bod\u017ace ze \u015brodowiska zewn\u0119trznego. Niestety tych rodzaj\u00f3w zachowa\u0144 nie jeste\u015bmy w stanie przewidzie\u0107. [3,9] To jednak pracownicy s\u0142u\u017cb medycznych, ratowniczych powinni r\u00f3wnie\u017c wykaza\u0107 si\u0119 umiej\u0119tno\u015bci\u0105 niesienia pomocy tak\u017ce pod k\u0105tem psychologicznym w tej kryzysowej pierwszej fazie zdarzenia. Ich opanowanie, spok\u00f3j, zdrowa empatia mog\u0105 by\u0107 pomoc\u0105 dla tych os\u00f3b, kt\u00f3rzy z ca\u0142ej dezorientacji trac\u0105 to co kochaj\u0105, bezpiecze\u0144stwo, dobytek i co najwa\u017cniejsze s\u0105 bezradni wobec tego co si\u0119 dzieje , biernie czekaj\u0105c na to, aby kto\u015b nimi pokierowa\u0142. To bardzo wa\u017cny aspekt by przysz\u0142ych ratownik\u00f3w, personel medyczny uczula\u0107 na pewne aspekty ludzkiego zachowania. Wiadomo, \u017ce nie da si\u0119 ich przygotowa\u0107 na wszystko, ale mo\u017cna zaszczepi\u0107 pewne wzorce, kt\u00f3re kiedy\u015b mog\u0105 komu\u015b uratowa\u0107 \u017cycie nie tylko w aspekcie fizycznym. Wa\u017cne jest, aby osoby z personelu medycznego, umieli radzi\u0107 sobie ze stresem i umiej\u0119tnie go roz\u0142adowywali aby nie dosz\u0142o do wypalenia zawodowego, kt\u00f3re odci\u015bnie pi\u0119tno na ich \u017cyciu prywatnym i zawodowym. [3, 4, 8, 9]", "Podsumowanie", "System warto\u015bci jak r\u00f3wnie\u017c nasz \u015bwiatopogl\u0105d jest kreowany poprzez nasze do\u015bwiadczenia, zar\u00f3wno przez te pozytywne jak i negatywne. Dla pe\u0142nego rozwoju psychospo\u0142ecznego potrzebujemy wsparcia innych os\u00f3b. Nawet najwi\u0119ksi samotnicy s\u0105 istotami spo\u0142ecznymi, kt\u00f3rzy mog\u0105 alienowa\u0107 si\u0119, ale na ka\u017cdym kroku i tak mamy z kim\u015b do czynienia. Gdy sytuacja jest kryzysowa, doznajemy traumatycznych prze\u017cy\u0107 poszukujemy kogo\u015b czasami tylko po to aby by\u0142, to poczucie \u017ce nie jest si\u0119 samym w obliczu tragedii uzmys\u0142awia, \u017ce czasami trzeba si\u0119 komu\u015b podporz\u0105dkowa\u0107 , podda\u0107 aby ocali\u0107 siebie i innych. Personel ratowniczy tak\u017ce dzia\u0142a w zespole, tworz\u0105c grup\u0119 os\u00f3b mi\u0119dzy, kt\u00f3rych rozdzielona jest praca co do os\u00f3b poszkodowanych, czy \u015bwiadk\u00f3w zdarzenia co daje cho\u0107 minimalne poczucie, \u017ce wszystko jest pod kontrol\u0105. To sprawia ,\u017ce ludzie w obliczu jednej katastrofy staj\u0105 si\u0119 dla siebie wsparciem, przede wszystkim osoby, kt\u00f3re wpadaj\u0105 w panik\u0119 musz\u0105 czu\u0107, \u017ce nie s\u0105 same, \u017ce maj\u0105 kogo\u015b w pobli\u017cu, kto udzieli im odpowiedniej pomocy. Ten ogrom stresu, kt\u00f3ry spada na wszystkich uczestnik\u00f3w tragicznego zdarzenia ma szereg skutk\u00f3w w aspekcie psychicznym. Wa\u017cnym elementem jest poprowadzi\u0107 i otoczy\u0107 opiek\u0105 tych ludzi do umiej\u0119tnego radzenia sobie z tym co si\u0119 sta\u0142o a w szczeg\u00f3lno\u015bci nauczy\u0107 si\u0119 \u017cy\u0107 dalej.", "BIBLIOGRAFIA", "1.\tBaum A.,Gatchel R.I.,Schaeffer M.A, Emotional, behavioral and physiological effects of chronic stress at Three Mile Island, Journal of Consulting and Clinical Psychology, 1983,51, 565-572.", "2.\tBishop G.D, Psychologia zdrowia, wyd. ASTRUM, Wroc\u0142aw, 2000.", "3.\tD\u0105bkowska M., Zesp\u00f3\u0142 stresu pourazowego u dzieci, Psychiatria w Praktyce Og\u00f3lnolekarskiej 2002; 2:251-254.", "4.\tDudek B., Zaburzenie po stresie traumatycznym. Gda\u0144skie Wydawnictwo Psychologiczne, Gda\u0144sk 2003.", "5.\tHo\u0142yst B.(red), Cz\u0142owiek w sytuacji trudnej, PTHP, Warszawa, 1991.", "6.\tHorowitz M.J. [za:] M. Lis-Turlejska, Stres traumatyczny. Wyst\u0119powanie, nast\u0119pstwa, terapia. Wydawnictwo Akademickie \u201e\u017bak\u201d, Warszawa 2002.", "7.\tKaplan H.I., Sadock B.J., Psychiatria kliniczna, Urban Partner, Wroc\u0142aw, 1995.", "8.\tKlonwicz T., Konsekwencje katastrof dla funkcjonowania cz\u0142owieka, Psychologia- Etologia -Genetyka, t .II, 2000, 69-103.", "9.\tLis-Turlejska M., Psychologiczne nast\u0119pstwa stresu traumatycznego [w:] Psychologia kliniczna tom 2. Red. H. S\u0119k, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.", "10.\tLis-Turlejska M., Traumatyczny stres. Koncepcje i badania, Instytut Psychologii PAN, Warszawa, 1998.", "11.\tZawadzki A.((red), Medycyna ratunkowa i katastrof, PZWL.", "12.\tZawadzki B, Strejlau J., Zaburzenia pourazowe jako nast\u0119pstwo kataklizmu, NAUKA 2/2008, str.47-55.", "Spis rycin", "1.\tSystem TRIAGE [1] \u017ar\u00f3d\u0142o : archiwum w\u0142asne, autor Krzysztof Lepka.", "2.\tSegregacja poszkodowanych - Traige [1] \u017ar\u00f3d\u0142o : archiwum w\u0142asne, autor Krzysztof Lepka.", "3.\tRatownik podczas segregacji pacjent\u00f3w systemem TRIAGE [1] \u017ar\u00f3d\u0142o : archiwum w\u0142asne, autor Krzysztof Lepka.", "4.\t TRIAGE \u2013 system segregacji [1] \u017ar\u00f3d\u0142o : archiwum w\u0142asne, autor Krzysztof Lepka.", "NAJCZ\u0118STSZE POWIK\u0141ANIA PO ZABIEGACH AMPUTACJI", "MOST COMMON PROCEDURAL COMPLICATIONS OF AMPUTATIONS", "Pietkun Katarzyna1, Siminska Joanna1, P\u0142\u00f3cienniczak Leszek1, Grzyb Sebastian2, Ogurkowski Karol1, Porzych Piotr1, Nowacka Krystyna1, Hagner Wojciech1", "1\tKatedra i Klinika Rehabilitacji Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy", "2\tKlinika Neurochirurgii Collegium Medicum UMK w Bydgoszczy", "Liczba znak\u00f3w: 22 065 (ze streszczeniami i ok\u0142adk\u0105). Liczba grafik: 0 x 1 000 znak\u00f3w (rycza\u0142t) = 0 znak\u00f3w.", "Razem: Liczba znak\u00f3w: 22 065 (ze streszczeniami, ok\u0142adk\u0105 i grafikami) = 0,552 arkuszy wydawniczych.", "Streszczenie", "Zabieg amputacji wykonujemy z r\u00f3\u017cnych przyczyn. Do najcz\u0119stszych przyczyn amputacji zaliczamy przyczyny naczyniowe, jak r\u00f3wnie\u017c te, kt\u00f3re s\u0105 spowodowane urazami jak i wypadkami. Zabieg amputacji wi\u0105\u017ce si\u0119 z nieodwracaln\u0105 utrat\u0105 ko\u0144czyny, ale te\u017c z wieloma konsekwencjami i licznymi powik\u0142aniami. Powik\u0142ania po amputacjach mo\u017cemy podzieli\u0107 na wczesne jak i p\u00f3\u017ane. Do powik\u0142a\u0144 pooperacyjnych wczesnych mo\u017cemy zaliczy\u0107 : obumarcie mia\u017cd\u017conych tkanek, nadmiar pozostawionych szw\u00f3w, przed\u0142u\u017cony wysi\u0119k, zbyt napi\u0119te szwy, kt\u00f3re mog\u0105 przerwa\u0107 mi\u0119\u015bnie, przykurcze, protruzja ko\u015bci w wyniku obumarcia zbyt kr\u00f3tkich p\u0142at\u00f3w sk\u00f3ry nad kikutem, krwotok do rany amputacyjnej i utrata krwi, krwiak, martwica mi\u0119\u015bni jak te\u017c zaka\u017cenia. Natomiast do wyst\u0119puj\u0105cych po amputacjach powik\u0142a\u0144 pooperacyjnych p\u00f3\u017anych zaliczamy : zgrubienie sk\u00f3ry, zapalenia sk\u00f3ry, zanik mi\u0119\u015bni, zanik tkanki t\u0142uszczowej, sinica, zast\u00f3j \u017cylny.", "S\u0142owa kluczowe: amputacja, powik\u0142anie po amputacji.", "Abstaract", "Amputation is performed for various reasons. The most common causes of amputation include vascular causes, as well as those which are caused by trauma or accidents. Amputation associated with irreversible loss of limbs, but also with many consequences and multiple complications. Complications of amputations can be divided into early and late. Postoperative complications early, we can include: death of crushed tissue, excess left in stitches, prolonged effusion, too tight seams, which may interrupt muscle contractures, protrusion of bone as a result of dying too short patches of skin on the stump, bleeding wound Amputation and blood loss, hematoma , muscle necrosis as well as infection. In contrast to existing amputees late postoperative complications include: thickening of the skin, dermatitis, muscular atrophy, lipoatrophy, cyanosis, venous stasis", "Keywords: amputation, a complication after amputation.", "Powik\u0142ania", "Do powik\u0142a\u0144, kt\u00f3re wyst\u0119puj\u0105 po zabiegu amputacji dochodzi w przebiegu braku odpowiedniej higieny, braku dobrego dostosowania ortopedycznego, jak r\u00f3wnie braku leczenia i braku ch\u0119ci kontynuacji leczenia przez pacjenta czy te\u017c \u017ale przeprowadzony zabieg amputacji. [7,14]", "Powik\u0142ania wczesne", "Do grupy powik\u0142a\u0144 wczesnych zaliczamy zaka\u017cenia beztlenowcami. Zaka\u017cenia te s\u0105 najgro\u017aniej i najdramatyczniej przebiegaj\u0105cym zaka\u017ceniem po amputacji zw\u0142aszcza je\u017celi zaka\u017cenie powoduje najcz\u0119\u015bciej bakterie z rodziny E.Coli jak i innymi bakteriami wywo\u0142uj\u0105cymi zgorzel gazow\u0105 (clostridium). W warunkach pokojowych powik\u0142anie to jest rzadkie. Je\u017celi u pacjenta po zabiegu amputacji zauwa\u017camy przy\u015bpieszenie t\u0119tna i wzrost temperatury, b\u00f3le pooperacyjne stan ten wymaga skontrolowania rany, zw\u0142aszcza je\u017celi stosuje si\u0119 pylon gipsowy lub gips okr\u0119\u017cny. [5, 7, 10] W badaniu mo\u017cna zaobserwowa\u0107 miejscowo wydobywaj\u0105cy si\u0119 pienisty p\u0142yn miedzy szwami, szaro\u015b\u0107 sk\u00f3ry oraz wyczuwalne pod sk\u00f3r\u0105 charakterystyczne dla zgorzeli gazowej trzeszczenie. W post\u0119powaniu leczniczym nale\u017cy natychmiast usun\u0105\u0107 wszystkie szwy sk\u00f3rne, mi\u0119\u015bniowe i powi\u0119ziowe, obna\u017caj\u0105c kikut kostny jak r\u00f3wnie\u017c dodatkowo nale\u017cy wykona\u0107 naci\u0119cie w miejscu najwi\u0119kszego trzeszczenia. W dalszym post\u0119powaniu obowi\u0105zuje unieruchomienie ko\u0144czyny. Dalsze leczenie prowadzi si\u0119 jak po zabiegu amputacji otwartej. [3,5]", "Ropna wydzielina z rany kikuta - zaliczana jest do wczesnych powik\u0142a\u0144 po amputacji. W sytuacji kiedy u pacjenta kilka dni po operacji wyst\u0105pi podwy\u017cszenie temperatury, b\u00f3le po zabiegu si\u0119 zwi\u0119kszaj\u0105, podczas kontroli kikuta widzimy zaczerwienienie wok\u00f3\u0142 rany i ropn\u0105 wydzielin\u0119. [5] W post\u0119powaniu leczniczym nale\u017cy zdj\u0105\u0107 kilka szw\u00f3w najbli\u017cej ropienia i za\u0142o\u017cy\u0107 s\u0105czek gumowy. Pod kikutem nale\u017cy umie\u015bci\u0107 miseczk\u0119, do kt\u00f3rej b\u0119dzie si\u0119 gromadzi\u0142a ropa i nadmiar p\u0142ynu. [5]", "Rozej\u015bcie si\u0119 rany. Niekiedy po usuni\u0119ciu szw\u00f3w rana pooperacyjna si\u0119 rozchodzi, najcz\u0119\u015bciej w miejscu jakim jest szczyt kikuta.", "Martwica sk\u00f3ry. W niekt\u00f3rych przypadkach po zabiegu odj\u0119cia ko\u0144czyny powstaj\u0105 r\u00f3\u017cnej wielko\u015bci martwice sk\u00f3ry, kt\u00f3re niekiedy si\u0119gaj\u0105 nawet tkanek. Przyczyn\u0105 tego stanu jest miejscowe niedokrwienie. W takim przypadku nale\u017cy jak najszybciej wykona\u0107 reamputacje mo\u017cliwie na tkankach mi\u0119kkich, nale\u017cy wyci\u0105\u0107 je klinowo. Niekiedy w ostateczno\u015bci wycina si\u0119 tkank\u0119 razem z ko\u015bci\u0105.[7, 10, 14]", "Powik\u0142ania p\u00f3\u017ane", "Obrz\u0119k kikuta. Obrz\u0119k, kt\u00f3ry wyst\u0119puje po zabiegu amputacji jest najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105cym p\u00f3\u017anym powik\u0142aniem. Typowy obrz\u0119k charakteryzowany jest jako stan, w kt\u00f3rym w tkankach mi\u0119kkich gromadzi si\u0119 nadmierna ilo\u015b\u0107 p\u0142ynu, kt\u00f3ra pochodzi z krwi wyniku filtracji poprzez \u015bciany ma\u0142ych naczy\u0144. [7, 14] Fizjologicznie utrzymana jest sta\u0142a r\u00f3wnowaga pomi\u0119dzy p\u0142ynem tkankowym, kt\u00f3ry przenika z naczy\u0144 w\u0142osowatych, a tym p\u0142ynem, kt\u00f3ry jest ju\u017c w tkankach mi\u0119kkich, i kt\u00f3rego nagromadzenie wch\u0142aniane jest z powrotem do kr\u0105\u017cenia przez naczynia w\u0142osowate. Je\u017celi proces ten jest z r\u00f3\u017cnych patologicznych powod\u00f3w, kt\u00f3re utrudniaj\u0105 wch\u0142anianie zwrotne, w efekcie gromadzi si\u0119 wysi\u0119k i powstaje obrz\u0119k. Przeprowadzony zabieg amputacji ko\u0144czyny zaburza prawid\u0142owe stosunki naczyniowe jak r\u00f3wnie\u017c zachodz\u0105 patologiczne r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy ci\u015bnieniem panuj\u0105cym w \u017cy\u0142ach a ci\u015bnieniem w tkankach mi\u0119kkich. Predysponuj\u0105cymi czynnikami do powstawania obrz\u0119k\u00f3w jest si\u0142a ci\u0105\u017cenia, kt\u00f3ra utrudnia drog\u0119 krwi i ch\u0142onki w kierunku serca. [1, 2, 6] Natomiast prawid\u0142owa praca mi\u0119\u015bni poprzez sta\u0142e skurcze tworz\u0105 zjawisko pompowania, przyczyniaj\u0105c si\u0119 w ten spos\u00f3b do przeciwdzia\u0142ania sile ci\u0119\u017cko\u015bci i w rezultacie pchaj\u0105 krew ku g\u00f3rze. Po dokonanym zabiegu amputacji wi\u0119kszo\u015b\u0107 przyczep\u00f3w mi\u0119\u015bniowych jest usuni\u0119ta co wi\u0105\u017ce si\u0119 z tym, \u017ce pompa mi\u0119\u015bniowa jest utracona. W dalszym post\u0119powaniu nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce r\u00f3wnie\u017c ucisk opatrunku na kikucie mo\u017ce przyczyni\u0107 si\u0119 do powstawania obrz\u0119k\u00f3w.[7, 10, 14] W przypadku wyst\u0105pienia obrz\u0119k\u00f3w nale\u017cy szybko wdro\u017cy\u0107 prawid\u0142owe post\u0119powanie. Je\u015bli nie zaczniemy szybko przeciwdzia\u0142a\u0107 powstaj\u0105cemu obrz\u0119ku, obrz\u0119k wczesny pooperacyjny przechodzi w konsekwencji w obrz\u0119k d\u0142ugotrwa\u0142y. [14]", "Obrz\u0119k mi\u0119kki jest jednym z powik\u0142a\u0144 po amputacji. Obrz\u0119k ten charakteryzuje si\u0119 powstawaniem wkl\u0119\u015bni\u0119cia pod wp\u0142ywem ucisku. W dalszej ewaluacji przechodzi w obrz\u0119k twardy, kt\u00f3rego proces ust\u0119powania jest ci\u0119\u017cki. Obrz\u0119k twardy charakteryzuje si\u0119 pogrubieniem sk\u00f3ry. [5, 6, 7] Powsta\u0142e blizny na kikutach charakteryzuj\u0105 si\u0119 silnym wyci\u0105gni\u0119ciem sk\u00f3r jak r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119puje s\u0142aba przesuwalno\u015b\u0107 w obr\u0119bie sk\u00f3ry i tkanek. Na szczycie s\u0105 widoczne s\u0105 towarzysz\u0105ce obrz\u0119kowi s\u0105 zmiany barwnikowe, kt\u00f3re pochodz\u0105 od krwawych wylew\u00f3w. Na powstanie obrz\u0119ku jako powik\u0142ania po amputacji, opr\u00f3cz predysponuj\u0105cych czynnik\u00f3w wewn\u0119trznych du\u017cy wp\u0142yw maj\u0105 r\u00f3wnie\u017c czynniki zewn\u0119trzne, do kt\u00f3rych mo\u017cemy zaliczy\u0107 noszenie protez z woln\u0105 przestrzeni\u0105 pod kikutem. Jedynie tylko proteza pe\u0142no kontaktowa jest w stanie r\u00f3wnomiernie roz\u0142o\u017cy\u0107 si\u0142\u0119 ucisku na ca\u0142ej powierzchni kikuta, kt\u00f3ra jest nara\u017cona na powstawanie obrz\u0119k\u00f3w, poniewa\u017c wszelkie zw\u0119\u017cenia, kt\u00f3re s\u0105 w do\u015brodkowym odcinku leja protezowego utrudniaj\u0105 kr\u0105\u017cenie p\u0142ynu tkankowego w obr\u0119bie kikuta. W przypadku nieleczenia wyst\u0119puj\u0105cego obrz\u0119ku na ko\u0144cu kikuta mog\u0105 powsta\u0107 p\u0119cherzyki, kt\u00f3re s\u0105 wype\u0142nione p\u0142ynem, nast\u0119pnie powstaj\u0105 w konsekwencji p\u0119kni\u0119cia nask\u00f3rka i owrzodzenia. W\u00f3wczas kikut jest bolesny, obrz\u0119kni\u0119ty, a sk\u00f3ra w obr\u0119bie kikuta jest nadmiernie ocieplona, sw\u0119dz\u0105ca, zaczerwieniona.[7,14]", "Brodawki przerostowe. Po ust\u0105pieniu stanu ostrego, bardzo cz\u0119sto spotykamy si\u0119 z wyst\u0119puj\u0105cymi licznymi brodawkami przerostowymi w obr\u0119bie kikuta. Mi\u0119dzy brodawkami powstaj\u0105 g\u0142\u0119bokie, bardzo bolesne p\u0119kni\u0119cia sk\u00f3ry. Najlepszym sposobem leczenia z wyboru jest zastosowanie r\u00f3wnomiernego ucisku na kikut.[10, 14]", "Zapalenie sk\u00f3ry kontaktowe. Jest to obecnie do\u015b\u0107 cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105ca choroba, kt\u00f3ra zwi\u0105zana jest przede wszystkim ze stosowaniem tworzyw sztucznych. Wyst\u0119puj\u0105ce zapalenie sk\u00f3ry kontaktowe u os\u00f3b po przebytej amputacji jest najcz\u0119\u015bciej na tle uczuleniowym. Na reakcje maj\u0105 wp\u0142yw takie czynniki jak : wilgotno\u015b\u0107 i temperatura panuj\u0105ca w leju. W przypadku, kiedy podejrzewamy zapalenie kontaktowe sk\u00f3ry nale\u017cy wykona\u0107 w pierwszej kolejno\u015bci pr\u00f3by uczuleniowe. Opr\u00f3cz obowi\u0105zkowo stosowanej profilaktyki dobrym sposobem w leczeniu tego zapalenia jest stosowanie zimnych ok\u0142ad\u00f3w jak i stosowanie miejscowe hydrokortyzonu. [6,12]", "Egzemy niespecyficzne. Przypad\u0142o\u015b\u0107 ta objawia si\u0119 najcz\u0119\u015bciej jako ci\u0105g\u0142e dokuczliwe sw\u0119dzenie. Niespecyficzne egzemy rzadko wyst\u0119puj\u0105 na tle uczuleniowym. Bardzo cz\u0119sto niestety nie mo\u017cna znale\u017a\u0107 przyczyny ich powstawania. W leczeniu wskazane jest miejscowe stosowanie preparat\u00f3w hormonalnych.", "Zapalenie mieszk\u00f3w w\u0142osowych i czyraczno\u015b\u0107. Wyst\u0119puj\u0105 one najcz\u0119\u015bciej u chorych, u kt\u00f3rych wyst\u0119puje nadmierne ow\u0142osienie wraz z przet\u0142uszczaj\u0105c\u0105 si\u0119 sk\u00f3r\u0105. Zapalenie mieszk\u00f3w w\u0142osowych i czyraczno\u015b\u0107 wyst\u0119puj\u0105 najcz\u0119\u015bciej w momencie kiedy pojawia si\u0119 por\u0105 letnia, szczeg\u00f3lnie u ludzi, kt\u00f3rzy zaniedbuj\u0105 higien\u0119 kikuta. Leczenie czyrak\u00f3w jest najcz\u0119\u015bciej wykonywane typowo chirurgiczne.[3,5]", "Zaka\u017cenia grzybicze. Zaka\u017cenia a w szczeg\u00f3lno\u015bci zaka\u017ceni grzybicze s\u0105 trudne do wyleczenia, ze wzgl\u0119du na stale panuj\u0105c\u0105 wilgotno\u015b\u0107, jak i towarzysz\u0105ce temu ciep\u0142o i maceracja sk\u00f3ry w obr\u0119bie kikuta. Leczenie zaka\u017ce\u0144 grzybiczych polega na stosowaniu przygotowanej nalewki jodowej w spirytusie w prawid\u0142owych proporcjach 1:3, natomiast w ci\u0119\u017cszych przypadkach zaleca si\u0119 stosowanie lek\u00f3w przeciwgrzybiczych.[5, 7, 10]", "Wyparzenia. Pojawiaj\u0105 si\u0119 one najcz\u0119\u015bciej w fa\u0142dach podsk\u00f3rnych, w kt\u00f3rych wydziela si\u0119 du\u017co potu. Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce d\u0142ugo utrzymuj\u0105ce si\u0119 wyparzenia w obr\u0119bie kikuta, mog\u0105 prowadzi\u0107 do powstawania niekorzystnych zmian nowotworowych. Mog\u0105 r\u00f3wnie\u017c wyst\u0119powa\u0107 przy cz\u0119stych owrzodzeniach blizny, kt\u00f3re zrastaj\u0105 si\u0119 z g\u0142\u0119biej le\u017c\u0105cymi tkankami. Zrastanie to sprzyja niekorzystnemu powstawaniu powrotnych owrzodze\u0144 w obr\u0119bie kikuta. Leczenie i zapobieganie wyparze\u0144 polega na utrzymywaniu ci\u0105g\u0142ej higieny kikuta, a powsta\u0142e zmiany, kt\u00f3re s\u0105 dalej posuni\u0119te wymagaj\u0105 interwencji w postaci zabiegu operacyjnego.[7,14]", "Rozleg\u0142e blizny sk\u00f3rne. Blizny sk\u00f3rne pozostaj\u0105 najcz\u0119\u015bciej po d\u0142ugo goj\u0105cych si\u0119 ranach pooperacyjnych. S\u0105 one zazwyczaj umiejscowione na szczycie kikuta i w miejscach szczeg\u00f3lnie nara\u017conych na obci\u0105\u017cenia. Rozleg\u0142e blizny mog\u0105 wywo\u0142ywa\u0107 dolegliwo\u015bci b\u00f3lowe, kt\u00f3re uniemo\u017cliwiaj\u0105 niekiedy za\u0142o\u017cenie protezy. Nale\u017cy mie\u0107 na uwadze, \u017ce blizny sk\u00f3rne, najcz\u0119\u015bciej \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z bliznami tkanek g\u0142\u0119bszych, nerwami, mi\u0119\u015bniami, w efekcie tworz\u0105c twarde, bolesne guzy, kt\u00f3rych w konsekwencji nie mo\u017cna przesun\u0105\u0107 pod sk\u00f3r\u0105. W post\u0119powaniu leczniczym, kiedy spotykamy rozleg\u0142e blizny sk\u00f3rne, blizny te powinny by\u0107 chirurgicznie wyci\u0119te, a wypreparowane mi\u0119\u015bnie nale\u017cy przyszy\u0107 do kikuta ko\u015bci. W kikutach pourazowych, mog\u0105 niekiedy wyst\u0119powa\u0107 mimo dobrze zagojonej blizny sk\u00f3rnej, najcz\u0119\u015bciej twarde zrosty tkanek z ko\u015bci\u0105 i mi\u0119\u015bniami blizny sk\u00f3rne, kt\u00f3re mo\u017cna bardzo \u0142atwo wyczu\u0107 mi\u0119dzy tkankami mi\u0119kkimi. Blizny te mog\u0105 przyczynia\u0107 si\u0119 do wyst\u0119powania u pacjent\u00f3w po amputacjach silnych b\u00f3l\u00f3w w obr\u0119bie kikuta. W leczeniu rozleg\u0142ych blizn sk\u00f3rnych mo\u017cliwe jest zastosowanie leczenia zachowawczego. Mo\u017cemy wykorzysta\u0107 do tego celu pr\u0105dy diadynamiczne \u2013 kt\u00f3rych zastosowanie ma na celu \u0142agodzenie b\u00f3lu, wp\u0142ywaj\u0105 na popraw\u0119 kr\u0105\u017cenia obwodowego, przyczyniaj\u0105 si\u0119 do relaksacji mi\u0119\u015bni, a tak\u017ce ich zastosowanie wp\u0142ywa na przyspieszenie resorpcji i normalizacj\u0119 aktywno\u015bci uk\u0142adu wegetatywnego. [6, 12] Jonoforeza w leczeni zachowawczym rozleg\u0142ych blizn jest jednym ze skutecznych zabieg\u00f3w. W leczeniu blizn wykorzystuje si\u0119 jonoforez\u0119 z roztworem jodu. W metodyce wykonywania zabiegu jonoforezy z roztworem jodu nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, aby strumie\u0144 jonowy jodu by\u0142 wprowadzany wy\u0142\u0105cznie poprzez warstw\u0119 bliznowca. Aby wykona\u0107 poprawnie ten zabieg nale\u017cy w tym celu wyci\u0105\u0107 otw\u00f3r o kszta\u0142cie zbli\u017conym do blizny w warstwie nieprzewodz\u0105cej folii polietylenowej.[6, 12] W zabiegu wykorzystuje si\u0119 2-3% roztw\u00f3r KJ,[4] nat\u0119\u017cenie pr\u0105du 0,5 mA/cm2 i czas zabiegu 20-30 min uzyskuje si\u0119 dobre efekty jak te\u017c rozlu\u017anienie przykurczu powodowanego przez blizn\u0119., parafina, kt\u00f3ra pobudza mikrokr\u0105\u017cenie jak r\u00f3wnie\u017c masa\u017ce, kt\u00f3re s\u0105 jednym ze sk\u0142adowych efektywnego leczenia rozleg\u0142ych blizn.[6, 12] Nale\u017cy jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce im wcze\u015bniej rozpoczniemy masa\u017c blizny pooperacyjnej tym lepsze i szybsze b\u0119d\u0105 efekty. Jednak przy starych bliznach, kt\u00f3re s\u0105 ju\u017c zro\u015bni\u0119te z g\u0142\u0119biej po\u0142o\u017conymi tkankami masa\u017c musimy przeprowadzi\u0107 g\u0142\u0119boko. Do masa\u017cu blizn wskazane jest, aby u\u017cywa\u0107 oliwki nicejskiej albo te\u017c oliwki kosmetycznej.[11] Po zako\u0144czonym masa\u017cu blizny wskazane jest wcieranie ma\u015bci, kt\u00f3re powoduj\u0105 dodatkowy, korzystny efekt rozmi\u0119kczenia powsta\u0142ej blizny. Wykonuj\u0105c masa\u017c blizn w pierwszym okresie nale\u017cy przeprowadzi\u0107 masa\u017c okolicy blizny w celu jej zmi\u0119kczenia oraz rozlu\u017anienia sk\u00f3ry i tkanki podsk\u00f3rnej w obr\u0119bie blizny.[11] Ruchy podczas masa\u017cu wykonujemy zbie\u017cnie, do\u015brodkowo, stosuj\u0105c tak\u017ce techniki g\u0142askania oraz rozcierania. Po przeprowadzonych kilku wst\u0119pnych masa\u017cach mo\u017cemy przyst\u0105pi\u0107 do rozcierania samej blizny oraz mo\u017cna wprowadza\u0107 stopniowo ugniatanie okolicy jak i samej blizny.[11] Po kilku masa\u017cach, gdy blizna b\u0119dzie ju\u017c odpowiednio mi\u0119kka i przestanie by\u0107 bolesna, mo\u017cna j\u0105 uj\u0105\u0107 mi\u0119dzy palce i wykonywa\u0107 jej odrywanie od pod\u0142o\u017ca. Tak uj\u0119t\u0105 blizn\u0119 nast\u0119pnie rozcieramy ruchami okr\u0119\u017cnymi, nast\u0119pnie wykonujemy ruch prze\u0142amywania blizny. W momencie, gdy uzyskali\u015bmy efekt, \u017ce rozleg\u0142a blizna, kt\u00f3r\u0105 opracowywali\u015bmy jak i najbli\u017csze jej otoczenie s\u0105 ju\u017c dobrze rozmasowane i uzyskali\u015bmy lepsz\u0105 przesuwalno\u015b\u0107 mo\u017cemy wykona\u0107 rolowanie, maj\u0105ce na celu polepszenie elastyczno\u015bci i przesuwalno\u015bci blizny.[11] W momencie kiedy leczenie zachowawcze nie da\u0142o nam po\u017c\u0105danych efekt\u00f3w nale\u017cy rozwa\u017ca\u0107 usuni\u0119cie blizny w post\u0119powaniu leczenia chirurgicznego. [3,13,14]", "Nadmiar tkanek mi\u0119kkich Nadmiar tkanek najcz\u0119\u015bciej pojawia si\u0119 na szczycie kikuta. Zwi\u0105zany jest on z pozostawieniem zbyt d\u0142ugich mi\u0119\u015bni podczas wykonywania zabiegu amputacji. Nadmiar tkanek mi\u0119kkich jest przyczyn\u0105 powstawania powik\u0142a\u0144 takich jak: obrz\u0119ki, zmiany troficzne i zasinienia na kikucie. W wyniku powsta\u0142ych przerostowych zmian koniec kikuta przybiera kszta\u0142t kolbowaty, kt\u00f3ry jest twardy, rozd\u0119ty lub te\u017c jest on lu\u017ano wisz\u0105cy pod szczytem kikuta kostnego. W wyniku tych powik\u0142a\u0144 powsta\u0142y taki kszta\u0142t kikuta jest przyczyn\u0105 uniemo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 zak\u0142adanie protezy. W post\u0119powaniu leczniczym nale\u017cy chirurgicznie wyci\u0105\u0107 nadmiar sk\u00f3ry i tkanek mi\u0119kkich, a uci\u0119te ko\u0144ce mi\u0119\u015bni zakotwiczy\u0107 w ko\u015bci. [5,10,14]", "Martwak ko\u0144ca ko\u015bci kikuta.W przypadku wyst\u0105pienia martwaka ko\u0144ca ko\u015bci kikuta tzw. martwak\u00f3w wie\u0144cowych wymagana jest interwencja chirurgiczna. Martwaki wie\u0144cowe wyst\u0119puj\u0105 na skutek niedokrwienia ko\u0144ca ko\u015bci, w miejscu, gdzie okostna zosta\u0142a zsuni\u0119ta, a jama szpikowa zosta\u0142a wy\u0142y\u017ceczkowana oraz wyst\u0119puje niekiedy po zaka\u017ceniu pooperacyjnym. W pocz\u0105tkowym stadium rozwoju martwaki powoduj\u0105 sta\u0142e dolegliwo\u015bci, nast\u0119pnie daj\u0105 nacieki, kt\u00f3re w efekcie przebijaj\u0105 si\u0119 na zewn\u0105trz tworz\u0105c przetoki, kt\u00f3re ulegaj\u0105 zaka\u017ceniu. D\u0142ugotrwa\u0142e ropienie z powodu martwak\u00f3w mo\u017ce doprowadzi\u0107 do komplikacji jak\u0105 jest skrobiawica. Leczeniem wyboru, kt\u00f3re mo\u017ce pom\u00f3c jest wykonanie reamputacji \u2013 czyli ponowne obci\u0119cie martwego ko\u0144ca ko\u015bci i wyci\u0119cie wytworzonej przetoki. [5, 14]", "Przetoki kikuta. Przetoki w obr\u0119bie kikuta mog\u0105 powstawa\u0107 nie tylko z powodu martwaka wie\u0144cowego, lecz tak\u017ce wyst\u0119puj\u0105 one najcz\u0119\u015bciej po przebytym zaka\u017ceniu pooperacyjnym.[1, 3, 7]", "Przykurcze kikut\u00f3w. Przykurcze po amputacji w obr\u0119bie stawu \u0142okciowego i nadgarstkowego na og\u00f3\u0142 nie istnieje. Natomiast cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105cym zjawiskiem jest wyst\u0119puj\u0105cy przykurcz przywiedzeniowy w stawie ramiennym. Wyst\u0119puje on przewa\u017cnie w miejscu, gdzie kikut nie zosta\u0142 ustalony na szynie odwodz\u0105cej jak r\u00f3wnie\u017c kiedy odpowiednio wcze\u015bnie nie rozpocz\u0119to w\u0142a\u015bciwych \u0107wicze\u0144 usprawniaj\u0105cych. Powsta\u0142y w efekcie przykurcz jest ci\u0119\u017cki do zwalczenia i pozostawia ograniczenie w wykonywaniu ruchu jak te\u017c utrudnia prawid\u0142owe pos\u0142ugiwanie si\u0119 protez\u0105.[1,3,10]", "B\u00f3le. Niekiedy nawet mimo prawid\u0142owo\u015bci w dbaniu o kikuta, chorzy po amputacjach niejednokrotnie skar\u017c\u0105 si\u0119 na b\u00f3le, szczeg\u00f3lnie b\u00f3l wyst\u0119puj\u0105cy po za\u0142o\u017ceniu protezy. [5]", "Nerwiak. Nerwiak jest on wyczuwalny przy dotykaniu kikuta. Podczas badania palpacyjnego mo\u017cemy wyczu\u0107 twardy, bolesny guzek w\u015br\u00f3d tkanek mi\u0119kkich. Do tej pory nie jest znany spos\u00f3b, dzi\u0119ki kt\u00f3remu nerwiak by si\u0119 nie pojawi\u0142. Obecnie mo\u017cna tylko poprzez prawid\u0142owe post\u0119powanie z nerwem w czasie operacji op\u00f3\u017ani\u0107 jego powstanie. Nerwiak, kt\u00f3ry le\u017cy g\u0142\u0119boko pomi\u0119dzy mi\u0119\u015bniami zazwyczaj nie sprawia dolegliwo\u015bci b\u00f3lowych. Problem i dolegliwo\u015bci b\u00f3lowe pojawiaj\u0105 si\u0119 w momencie, kiedy nerw jest zro\u015bni\u0119ty z bliznami lub otaczaj\u0105cymi mi\u0119\u015bniami, kt\u00f3re poci\u0105gaj\u0105 go i rezultacie dra\u017cni\u0105. Chorego mo\u017cna uwolni\u0107 od dolegliwo\u015bci b\u00f3lowych tylko na okre\u015blony czas poprzez zastosowanie blokad. Jednak popraw\u0119 i zmniejszenie dolegliwo\u015bci b\u00f3lowych mo\u017cna uzyska\u0107 przez chirurgiczne wyci\u0119cie nerwu wraz z bliznami i ukrycie g\u0142\u0119boko w mi\u0119\u015bniach.[7]", "B\u00f3le fantomowe. Czasami dolegliwo\u015bci z powodu wyst\u0119puj\u0105cego nerwiaka przechodz\u0105 w b\u00f3le fantomowe, zw\u0142aszcza u chorych dodatkowo obci\u0105\u017conymi nerwicami. B\u00f3le fantomowe niekiedy m\u0119cz\u0105 chorego do tego stopnia, \u017ce pacjent nie mo\u017ce nawet dotkn\u0105\u0107 kikuta ani te\u017c spa\u0107. Skuteczne post\u0119powanie lecznicze daj\u0105 stosowane blokady prokainowe kikuta, nerw\u00f3w, korzeni nerwowych, kt\u00f3rych dzia\u0142anie polega na odwracalnym blokowaniu kana\u0142\u00f3w sodowych daj\u0105c w ten spos\u00f3b efekt znieczulenia. Skuteczne jest te\u017c podanie 1% roztworu Novacain do\u017cylnie, kt\u00f3ry ma za zadanie miejscowe znieczulenie. [4] R\u00f3wnie\u017c mo\u017cna stosowa\u0107 pr\u0105dy diadynamiczne, diatermi\u0119 kr\u00f3tkofalow\u0105 i galwanizacj\u0119. Zabiegi z zakresu fizykoterapii s\u0105 elementem uzupe\u0142niaj\u0105cym leczenie, ale poprzez stosowanie pr\u0105d\u00f3w sta\u0142ych wp\u0142ywamy na obni\u017cenie poziomu dolegliwo\u015bci b\u00f3lowych. [4, 5, 12] Je\u017celi si\u0119 nie uda nale\u017cy rozszerzy\u0107 ca\u0142\u0105 diagnostyk\u0119 i sprawdzi\u0107, czy dolegliwo\u015bci zwi\u0105zane z b\u00f3lami fantomowymi le\u017c\u0105 jeszcze na obwodzie czy te\u017c wyst\u0119puj\u0105cy b\u00f3l utrwali\u0142 si\u0119 w o\u015brodkowym uk\u0142adzie nerwowym. Najlepszym sposobem diagnostycznym w tym przypadku jest wykonanie znieczulenia dol\u0119d\u017awiowego. Je\u017celi b\u00f3le, nie s\u0105 utrwalone w m\u00f3zgu, nast\u0105pi ca\u0142kowite zniesienie dolegliwo\u015bci, a wtedy w takim przypadku mo\u017ce pom\u00f3c zabieg usuni\u0119cia nerwiaka oraz mioplastyka kikuta, kt\u00f3ra umo\u017cliwia odtworzenie prawid\u0142owej sygnalizacji do\u015brodkowej proprioceptywnej. W przypadku nie wyciszenia b\u00f3lu, nie pomog\u0105 ju\u017c \u017cadne zabiegi na obwodzie.[9] W takim przypadku mo\u017cna tylko wykona\u0107 sympatektomi\u0119 \u2013 czyli zbieg kt\u00f3ry niszczy nerwy we wsp\u00f3\u0142czulnym uk\u0142adzie nerwowym, chordotomi\u0119 - poprzez operacyjne przeci\u0119cie wst\u0119puj\u0105cych szlak\u00f3w nerwowych przewodz\u0105cych czucie b\u00f3lu w rdzeniu kr\u0119gowym lub tez mo\u017cliwym leczeniem staje si\u0119 leukotomia - polegaj\u0105ca na przeci\u0119ciu w\u0142\u00f3kien nerwowych \u0142\u0105cz\u0105cych czo\u0142owe p\u0142aty m\u00f3zgowe ze strukturami mi\u0119dzym\u00f3zgowia (najcz\u0119\u015bciej podwzg\u00f3rzem lub wzg\u00f3rzem). [9]", "B\u00f3le kauzalgiczne. Nale\u017cy je odr\u00f3\u017cni\u0107 od wcze\u015bniej opisanych b\u00f3l\u00f3w fantomowych. B\u00f3le kauzalgicze s\u0105 charakterystycznie piek\u0105ce, maj\u0105 swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w uk\u0142adzie wsp\u00f3\u0142czulnym. Chory po amputacji odczuwa b\u00f3l jak po oparzeniu, czasami nawet tak uporczywe jak b\u00f3l z\u0119ba, kt\u00f3re zwi\u0119kszaj\u0105 si\u0119 pod wp\u0142ywem emocji. Istotn\u0105 rol\u0119 w powstawaniu b\u00f3lu kauzalgicznego odgrywaj\u0105 bod\u017ace z uk\u0142adu pozapiramidowego, kt\u00f3re spowodowane s\u0105 podra\u017cnieniem o\u015brodk\u00f3w korowych oraz o\u015brodk\u00f3w podkorowych. [9] B\u00f3le kauzalgiczne mog\u0105 przyczyni\u0107 si\u0119 do wywo\u0142ania zaburze\u0144 ruchowych i czuciowych, jak r\u00f3wnie\u017c mog\u0105 powodowa\u0107 objawy troficzne, kt\u00f3re prowadz\u0105 do owrzodze\u0144, zaniku mi\u0119\u015bni, osteoporozy, przykurcz\u00f3w jak te\u017c do nadmiernego ow\u0142osienia. [13,14] Leczenie zachowawcze b\u00f3lu kauzalgicznego przebiega w takim samych algorytmie post\u0119powania jak w b\u00f3lach fantomowych. Natomiast zabieg operacyjny polega na wy\u0142\u0105czeniu uk\u0142adu wsp\u00f3\u0142czulnego, wi\u0119c na sympatektomiach oko\u0142onaczyniowych, przeci\u0119ciu przedzwojowych w\u0142\u00f3kien wsp\u00f3\u0142czulnych oraz wyci\u0119ciu zwoj\u00f3w wsp\u00f3\u0142czulnych. Niestety w niekt\u00f3rych przypadkach nawet te zabiegi nie zawsze mog\u0105 dopom\u00f3c choremu.[10]", "Podsumowanie", "Ka\u017cdy zabieg chirurgiczny wi\u0105\u017ce si\u0119 z powstaniem r\u00f3\u017cnych powik\u0142a\u0144. Charakterystyczn\u0105 grup\u0119 powik\u0142a\u0144 stanowi\u0105 powik\u0142ania po zabiegu amputacji. Wczesne powik\u0142ania w obr\u0119bie kikuta spowodowane s\u0105 najcz\u0119\u015bciej nieodpowiedni\u0105 technik\u0105 chirurgiczn\u0105. Natomiast p\u00f3\u017ane powik\u0142ania po amputacjach s\u0105 wynikiem uszkodze\u0144 i mikrouraz\u00f3w, kt\u00f3re s\u0105 spowodowane przez protez\u0119, przewlek\u0142e dra\u017cnienie, d\u0142ugi ucisk, jak te\u017c tarcie. Wyst\u0119puj\u0105ce powik\u0142ania i dolegliwo\u015bci b\u00f3lowe po amputacji zar\u00f3wno wczesne jak i p\u00f3\u017ane mo\u017cna z\u0142agodzi\u0107 poprzez wczesne podj\u0119cie w\u0142a\u015bciwego leczenia i jak prawid\u0142owo prowadzon\u0105 i wcze\u015bnie podj\u0119t\u0105 rehabilitacj\u0119.", "BIBLIOGRAFIA", "1.\tAlusio F.V., Christensen C.P., Urbaniak J.R., Ortopedia, Wroc\u0142aw 2000.", "2.\tBochenek A., Reicher M., Anatomia cz\u0142owieka, Warszawa 2010.", "3.\tDega W., Ortopedia i rehabilitacjia, Warszawa 2008.", "4.\tDyszkiewicz A. \u015arodki farmakologiczne do jonoforezy. Rehabilitacja W Praktyce 1/2006.", "5.\tDziak A., Amputacje i protezowanie, Warszawa 1985.", "6.\tGarrison S.J., Podstawy rehabilitacji i medycyny fizykalnej, Warszawa 1997.", "7.\tGa\u017adzik T., Ortopedaia i traumatologia, Warszawa 2009.", "8.\tIgnasiak Z., Anatomia uk\u0142adu ruchu, Wroc\u0142aw 2007.", "9.\tKrzy\u017cowski J. : Leksykon Psychiatrii i Nauk Pokrewnych. Warszawa: Medyk, 2010.", "10.\tKwolek A., Rehabilitacja medyczna, Wroc\u0142aw 2003.", "11.\tMagiera L. Klasyczny masa\u017c leczniczy. Bio \u2013 styl, Krak\u00f3w 2010.", "12.\tMika T., Kasprzak W. Fizykoterapia, Warszawa 2013.", "13.\tSzaw\u0142owski K., Rehabilitacja, Gda\u0144sk 1998.", "14.\tTylman D., Dziak A., Traumatologia narz\u0105du ruchu, Warszawa 2013.", "CZY POLSKA I EUROPA S\u0104 ZAGRO\u017bONE WIRUSOWYMI GOR\u0104CZKAMI KRWOTOCZNYMI?", "IS POLAND AND EUROPE ARE AT RISK OF VIRAL HAEMORRHAGIC GOR\u0104CZKAMI?", "Sibi\u0144ska Karolina1, Siminska Joanna2, Pietkun Katarzyna2, Pietkun Ma\u0142gorzata2, Dejewska Jolanta2, Nowacka Krystyna2", "1Collegium Medicum w Bydgoszczy, Uniwersytet Miko\u0142aja Kopernika", "w Toruniu", "2Katedra i Klinika Rehabilitacji Collegium Medicum w Bydgoszczy, UMK", "w Toruniu", "Liczba znak\u00f3w: 23 643 (ze streszczeniami i ok\u0142adk\u0105). Liczba grafik: 0 x 1 000 znak\u00f3w (rycza\u0142t) = 0 znak\u00f3w.", "Razem: Liczba znak\u00f3w: 23 643 (ze streszczeniami, ok\u0142adk\u0105 i grafikami) = 0,591 arkuszy wydawniczych.", "Streszczenie", "Obecnie coraz cz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105 gor\u0105czki krwotoczne, kt\u00f3re zaliczamy s\u0105 do grupy chor\u00f3b o zr\u00f3\u017cnicowanej etiologii wirusowej. Wspomniane gor\u0105czki krwotoczne charakteryzuj\u0105c si\u0119 wysok\u0105 \u015bmiertelno\u015bci\u0105, w przebiegu kt\u00f3rych obserwujemy gor\u0105czk\u0119, masywne krwawienia z b\u0142on \u015bluzowych, jak te\u017c obrz\u0119ki i obni\u017cenie ci\u015bnienia t\u0119tniczego krwi. Rezerwuarem jak i \u017ar\u00f3d\u0142em zaka\u017cenia dla cz\u0142owieka s\u0105 zwykle gryzonie, ale mog\u0105 to by\u0107 r\u00f3wnie\u017c kleszcze i komary. Gor\u0105czki krwotoczne charakteryzuj\u0105 si\u0119 wysok\u0105 zaka\u017ano\u015bci\u0105, co przy stosunkowo kr\u00f3tkim okresie wyl\u0119gania i nieswoistych objawach pocz\u0105tkowych powoduje szybkie rozprzestrzenianie si\u0119 choroby w formie wyst\u0119puj\u0105cych ognisk epidemicznych. Do zaka\u017cenia pomi\u0119dzy lud\u017ami dochodzi zwykle drog\u0105 kropelkow\u0105. Gor\u0105czki krwotoczne, kt\u00f3re stanowi\u0105 zagro\u017cenie dla cz\u0142owieka mog\u0105 by\u0107 wywo\u0142ywane przez wirusy, kt\u00f3re nale\u017c\u0105 do czterech r\u00f3\u017cnych rodzin: Filoviridae, Flaviviridae, Arenaviridae i Bunyaviridae. Wirusy te najcz\u0119\u015bciej ujawniaj\u0105 si\u0119 w postaci ognisk epidemicznych na terenie Azji, Afryki i Ameryki Po\u0142udniowej. Coraz cz\u0119\u015bciej jednak zachorowania zdarzaj\u0105 si\u0119 w Europie. Obecnie nale\u017cy zastanowi\u0107 si\u0119 czy s\u0105 zatem ta grupa wirus\u00f3w jest zagro\u017ceniem dla naszego kontynentu i dla Polski. W pracy om\u00f3wione zostan\u0105 gor\u0105czki krwotoczne mog\u0105ce stanowi\u0107 zagro\u017cenie dla Europy: Ebola, wirus krymsko-kongijskiej gor\u0105czki krwotocznej, denga, hanta.", "S\u0142owa kluczowe : wirusowe gor\u0105czki krwotoczne, ogniska endemiczne.", "Abstract", "Currently, more frequent haemorrhagic fevers, which are classified as a group of diseases with different viral etiology. These haemorrhagic fevers with high mortality, in the course of which we observe fever, massive bleeding from mucous membranes, as well as swelling and reduction in blood pressure. Reservoir and source of infection for humans are usually rodents, but they can also be ticks and mosquitoes. Hemorrhagic fever have high infectivity, which with relatively short incubation period and non-specific initial symptoms cause rapid spread of the disease in the form of outbreaks occur. Infection usually occurs between humans through droplets. Haemorrhagic fevers, which pose a threat to humans may be caused by viruses, which belong to four different families: Filoviridae, Flaviviridae, Arenaviridae and Bunyaviridae. These viruses most often manifest themselves in the form of outbreaks in Asia, Africa and South America. Increasingly, however, developing happen in Europe. Currently, you should consider whether there are, therefore, this group of viruses is a threat to our continent and for the Polish. The work will be discussed hemorrhagic fevers that could pose a threat to Europe: Ebola virus, Crimean-Congo haemorrhagic fever, dengue, Hanta.", "Keywords: viral haemorrhagic fevers, endemic foci.", "Wirusowe gor\u0105czki krwotoczne", "Wirusowe gor\u0105czki krwotoczne nale\u017c\u0105 do grupy chor\u00f3b wirusowych zaka\u017anych, kt\u00f3re najcz\u0119\u015bciej wyst\u0119puj\u0105 w Afryce, Ameryce Po\u0142udniowej i Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej. Jednak coraz cz\u0119\u015bciej zauwa\u017calne s\u0105 przypadki zachorowa\u0144 zdarzaj\u0105cych si\u0119 w Europie. Wirusowe gor\u0105czki krwotoczne okre\u015blane s\u0105 jako niejednorodna grupa chor\u00f3b zaka\u017anych, cz\u0119sto o ci\u0119\u017ckim przebiegu. Charakteryzuj\u0105 si\u0119 one pocz\u0105tkowo nieswoistymi objawami grypopodobnymi, do kt\u00f3rych do\u0142\u0105czaj\u0105 uog\u00f3lnione objawy krwotoczne (liczne krwawienia wewn\u0119trzne i zewn\u0119trzne), wynikaj\u0105ce z uszkodzenia uk\u0142adu naczyniowego i dalej prowadz\u0105ce do zaburzenia homeostazy, wstrz\u0105su i niewydolno\u015bci wielonarz\u0105dowej. [8] Czynnikami etiologicznymi gor\u0105czek krwotocznych s\u0105 niespokrewnione ze sob\u0105 wirusy RNA nale\u017c\u0105ce do rodzin: Filoviridae, Flaviviridae, Arenaviridae i Bunyaviridae. Wirusowe gor\u0105czki krwotoczne zaliczane s\u0105 do grupy chor\u00f3b zwanych zoonozami a rezerwuar zaka\u017cenia znajduje si\u0119 w \u015brodowisku naturalnym dziko \u017cyj\u0105cej fauny lub w\u015br\u00f3d zwierz\u0105t udomowionych. [8] Nazewnictwo wirusowych gor\u0105czek krwotocznych zwykle wywodzi si\u0119 od pochodzenia geograficznego pierwszego uznanego przypadku zachorowania. Okres wyl\u0119gania gor\u0105czek krwotocznych wynosi zazwyczaj 3-21 dni. W zale\u017cno\u015bci od rodzaju wirusa zaka\u017cenie dotyczy r\u00f3\u017cnych narz\u0105d\u00f3w, prowadz\u0105c do zr\u00f3\u017cnicowanego obrazu klinicznego. Wirusowe gor\u0105czki krwotoczne wyst\u0119puj\u0105 przede wszystkim w strefie klimatu tropikalnego, jednak coraz cz\u0119\u015bciej s\u0105 diagnozowane s\u0105 r\u00f3wnie\u017c w Europie. [8]", "Gor\u0105czka krwotoczna Ebola", "Gor\u0105czka krwotoczna Ebola to szczeg\u00f3lnie niebezpieczna wirusowa choroba wyst\u0119puj\u0105ca g\u0142\u00f3wnie w Afryce Subsaharyjskiej. Do 2015 roku odnotowano 25 ognisk epidemii gor\u0105czki krwotocznej Ebola. [8] Czynnikiem etiologicznym jest wirus Ebola, kt\u00f3ry nale\u017cy do rodziny Filoviridae. Chocia\u017c odnotowane zosta\u0142y \u0142agodne oraz bezobjawowe przypadki zaka\u017cenia wirusem Ebola, to jednak przewa\u017cnie zaka\u017cenie tym wirusem prowadzi do ci\u0119\u017ckiej choroby, cz\u0119sto ko\u0144cz\u0105cej si\u0119 zgonem. Obecnie znanych jest 5 podtyp\u00f3w wirusa: Zaire, Sudan, Bundibugyo, Tai Forest oraz Reston kt\u00f3re r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 mi\u0119dzy sob\u0105 zjadliwo\u015bci\u0105. Gatunek Ebola-Zaire jest najbardziej niebezpieczny pod wzgl\u0119dem liczby zaka\u017ce\u0144 i \u015bmiertelno\u015bci oscyluj\u0105cej mi\u0119dzy 44 a 100% [8]", "Tabela 1 Klasyfikacja i rozmieszczenie geograficzne wirusa Ebola [8] opracowanie na podstawie Orzechowska B.: Patomechanizm wirusowych gor\u0105czek krwotocznych w \u015bwietle epidemii Ebola. Post\u0119py Nauk Medycznych \u0179r\u00f3d\u0142o: na podstawie NIAID (National Institute of Allergy and Infectious Diseases)", "Czynnik etiologiczny\tJednostka chorobowa\tG\u0142\u00f3wny rezerwuar/Wektor\tRejon wyst\u0119powania", "Filoviridae", "Wirus Ebola\tZaire", "Gor\u0105czka krwotoczna Ebola\tNietoperze owoco\u017cerne z rodziny rudawkowatych (Pteropodidae: Hypsignathus monstrosus, Myonycteris torquata Epomops franqueti), mo\u017cliwe inne gatunki\tDemokratyczna Republika Kongo, Republika Kongo, Gabon, Gwinea, Sierra Leone, Liberia", "Sudan\t\tNiezidentyfikowany rezerwuar\tSudan, Uganda", "Tai Forest\t\tNiezidentyfikowany rezerwuar\tWybrze\u017ce Ko\u015bci S\u0142oniowej", "Bundibugyo", "Niezidentyfikowany rezerwuar\tUganda, Demokratyczna Republika Kongo", "Reston", "Zaka\u017cenie bezobjawowe\tNiezidentyfikowany rezerwuar\tFilipiny", "Jedynym na ten czas znanym naturalnym rezerwuarem zwierz\u0119cym Eboli jest owoco\u017cerny nietoperz ko\u0142nierzowy z gatunku Myonycteris torquata. Pierwsze zaka\u017cenie cz\u0142owieka wymaga kontaktu z jego tkankami i wydzielinami zawieraj\u0105cymi wiriony, a nawet z owocami wcze\u015bniej spo\u017cywanymi przez nietoperze. Do zaka\u017cenia mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c doj\u015b\u0107 poprzez kontakt z tkankami i wydzielinami zwierz\u0105t uznanych za nosicieli po\u015brednich, jak np. ma\u0142py, gryzonie i antylopy. W czasie epidemii wirus przenosi si\u0119 g\u0142\u00f3wnie drog\u0105 bezpo\u015bredniego kontaktu z zaka\u017conym cz\u0142owiekiem.[8]Najbardziej zaka\u017anymi p\u0142ynami ustrojowymi i wydzielinami s\u0105 krew, stolec oraz wymiociny, a natomiast najwa\u017cniejszym czynnikiem ryzyka jest bezpo\u015bredni kontakt z nimi poprzez sk\u00f3r\u0119 lub poprzez b\u0142ony \u015bluzowe. Obecno\u015b\u0107 wirusa Eboli potwierdzono r\u00f3wnie\u017c w kobiecym mleku, nasieniu jak i moczu, a sprzeczne dane uzyskano w przypadku \u015bliny, \u0142ez oraz potu os\u00f3b zaka\u017conych wirusem Ebola. Okres inkubacji zaka\u017cenia waha si\u0119 u ludzi od 2 do 21 dni. [2, 9] Niestety, pierwsze objawy kliniczne zaka\u017ceniem wirusem Eboli s\u0105 niecharakterystyczne i przypominaj\u0105 wiele chor\u00f3b tropikalnych, w tym takie choroby jak malaria czy cholera. Dlatego dok\u0142adnie i wnikliwie przeprowadzony wywiad z pacjentem i szczeg\u00f3\u0142owe badania laboratoryjne maj\u0105 niezwykle istotne znaczenie w szybkim i prawid\u0142owym rozpoznaniu wirusa.[2] Pierwszymi objawami zaka\u017cenia wirusem Ebola s\u0105: nagle wyst\u0119puj\u0105ca wysoka gor\u0105czka, zm\u0119czenie, b\u00f3le g\u0142owy i mi\u0119\u015bni oraz z\u0142e samopoczucie. Nast\u0119pnie do\u0142\u0105czaj\u0105 zazwyczaj ostre objawy ze strony przewodu pokarmowego, w tym nudno\u015bci, wymioty, biegunka, b\u00f3le brzucha jak i jad\u0142owstr\u0119t. Pierwszym objawom mo\u017ce ponadto towarzyszy\u0107 r\u00f3wnie\u017c kaszel i obni\u017cenie ci\u015bnienia t\u0119tniczego krwi. U 30\u201370% pacjent\u00f3w zaobserwowano rozwijaj\u0105ce si\u0119 zmiany krwotoczne o zr\u00f3\u017cnicowanym stopniu ci\u0119\u017cko\u015bci, w tym zmiany takie jak : wysypka grudkowa, przed\u0142u\u017cone krwawienie z miejsc zranie\u0144, wylewy podsk\u00f3rne i pod\u015bluz\u00f3wkowe oraz krwotoki z przewodu pokarmowego i uk\u0142adu moczowo-p\u0142ciowego. [2, 9] Ostry i ci\u0119\u017cki przebieg choroby prowadzi do wstrz\u0105su hipowolemicznego wynikaj\u0105cego z masywnej utraty p\u0142yn\u00f3w oraz niewydolno\u015bci wielonarz\u0105dowej z uszkodzeniem w\u0105troby, nerek i p\u0142uc. Towarzysz\u0105 im napady drgawek i czasem \u015bpi\u0105czka, a w konsekwencji niewydolno\u015bci wielonarz\u0105dowej dochodzi do \u015bmierci, zwykle do 11 dni od wyst\u0105pienia pierwszych objaw\u00f3w. [2, 9]", "Tabela 2 Objawy kliniczne choroby wywo\u0142anej przez wirus Ebola [2] Opracowanie na podstawie Gli\u0144ski Z., Kostro K.: Zwierz\u0119ta nieudomowione \u017ar\u00f3d\u0142em chor\u00f3b odzwierz\u0119cych \u2013 zoonotyczne czynniki wirusowe. \u017bycie Weterynaryjne, 2009,", "Objawy wczesne\t\u2022\tPodwy\u017cszona ciep\u0142ota cia\u0142a", "\u2022\tB\u00f3le g\u0142owy", "\u2022\tB\u00f3le mi\u0119\u015bni", "\u2022\tZnaczne os\u0142abienie", "\u2022\tWymioty", "\u2022\tBiegunka", "\u2022\tB\u00f3le brzucha", "Objawy p\u00f3\u017ane\t\u2022\tKrwawienia z nosa", "\u2022\tKrwotoczne zapalenie spoj\u00f3wek", "\u2022\tWymioty z krwi\u0105", "\u2022\tKrew w kale", "\u2022\tKrwawienia z miejsc wk\u0142u\u0107", "\u2022\tKrwawienia z dr\u00f3g rodnych", "\u2022\tPetechie lub wynaczynienia na sk\u00f3rze", "\u2022\tWysypka sk\u00f3rna", "\u2022\tZaburzenia \u015bwiadomo\u015bci", "\u2022\tNadal trwaj\u0105ce wymioty i biegunka", "Pierwsza opisana i udokumentowana epidemia wywo\u0142ana przez wirus Ebola mia\u0142a miejsce w 1976 r. w Zairze (obecnie: Demokratyczna Republika Konga), w pobli\u017cu rzeki o tej nazwie. Za pierwszy przypadek zachorowania, kt\u00f3ry zapocz\u0105tkowa\u0142 obecn\u0105 \u2013 ju\u017c 25. epidemi\u0119 zaka\u017ce\u0144 wirusem Ebola uwa\u017ca si\u0119 zachorowanie 2-letniego dziecka w Gwinei w grudniu 2013 r. W miar\u0119 trwania epidemii zaobserwowano stopniowe obni\u017canie si\u0119 \u015bmiertelno\u015bci \u2013 z ponad 60 do 41%. [3] Nadal niepokoj\u0105cym zjawiskiem jest notowanie du\u017cej liczby zaka\u017ce\u0144 w\u015br\u00f3d pracownik\u00f3w medycznych. Do 15.03.2015 r. zarejestrowano zaka\u017cenie 852 pracownik\u00f3w medycznych, z kt\u00f3rych 492 zmar\u0142o (57,7%). [3]", "Tabela 3 Dane epidemiologiczne wirusowej gor\u0105czki Ebola [8] opracowanie na podstawie danych WHO [8]", "Jednostka chorobowa\tLiczba przypadk\u00f3w rocznie\tRyzyko transmisji wirusa z cz\u0142owieka na cz\u0142owieka\tOdsetek przypadk\u00f3w \u015bmiertelnych", "Filoviridae", "Gor\u0105czka krwotoczna Ebola (Zaire)\tA\tWysokie\t44-100%", "Gor\u0105czka krwotoczna Ebola (Sudan)\tA\tWysokie\t36-65%", "Gor\u0105czka krwotoczna Ebola (Tai Forest)\tA\tWysokie\t0", "Gor\u0105czka krwotoczna Ebola (Bundibugyo)\tA\tWysokie\t25-36%", "Gor\u0105czka krwotoczna Ebola (Reston)\tA\tNieznane\t0", "a - Do 2014 r. epidemie wywo\u0142ane przez filowirusy ogranicza\u0142y si\u0119 zwykle do maksymalnie 500 przypadk\u00f3w. Obecna epidemia EBOV przekroczy\u0142a 13 000 potwierdzonych przypadk\u00f3w (30.10.2014, WHO).", "Krwotoczna gor\u0105czka Krymsko-Kongijska", "Krwotoczna gor\u0105czka krymsko-kongijska ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j zoonotyczny charakter, jak

Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy University of Health Sciences in Bydgoszcz REHABILITACJA I RATOWNICTWO Rehabilitation and rescue Redakcja naukowa Edited by Katarzyna Pietkun Joanna Siminska Iwona Głowacka Krystyna Nowacka Bydgoszcz 2015 Recenzenci: Reviewers: dr hab. Marek Napierała (Poland) dr hab. Walery Zukow(Poland) REHABILITACJA I RATOWNICTWO Rehabilitation and rescue Redakcja naukowa Edited by Katarzyna Pietkun Joanna Siminska Iwona Głowacka Krystyna Nowacka © The Author(s) 2015. These articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Open Access These articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited. Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0 Liczba znaków: 260 000 (ze streszczeniami i okładką). Liczba grafik: 27 x 1 000 znaków (ryczałt) = 27 000 znaków. Razem: Liczba znaków: 287 000 (ze streszczeniami, okładką i grafikami) = 7,175 arkuszy wydawniczych. Number of characters: 260 000 (with abstracts). Number of images: 27 x 1000 characters (lump sum) = 27 000 characters. Total: Number of characters: 287 000 (with abstracts, summaries and graphics) = 7,175 sheet publications. Rycina na okładce. Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy. University of Health Sciences in Bydgoszcz. Źródło https://pl.wikipedia.org/wiki/Wy%C5%BCsza_Szko%C5%82a_Nauk_o_Zdrowiu_w_Bydgoszczy (dostęp 23.08.2015). Publishing House: University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Str. Karpacka 54 85-164 Bydgoszcz Tel.: +48 52 379 23 52 wsnoz@wsnoz.pl ISBN 978-1-329-50154-6 DOI 10.5281/zenodo.29049 http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.29049 Printing House: University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Str. Karpacka 54 85-164 Bydgoszcz Tel.: +48 52 379 23 52 wsnoz@wsnoz.pl Spis treści: Content: Wstęp …………………………………………………………………………….……….. 7 Introduction ......................................................................................................................... 8 Udary - definicja, podział, występowanie, sposoby rehabilitacji w powrocie utraconych funkcji Głowacka Iwona, Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Siedlecki Zygmunt, Nowacka Krystyna, Hagner Wojciech ..………………………....…………………….. 11 Depresja okresu starzenia się i starości. zaburzenia w wieku podeszłym Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Ogurkowski Karol, Hagner‑Derengowska Magdalena, Nowacka Krystyna, Hagner Wojciech ………………………………………………………………………… 23 Katastrofy – przegląd aspektów psychologicznych i społecznych Kuberska Izabela, Zieliński Ewa, Ogurkowski Karol, Telak Jerzy, Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Galarowicz Oksana ………………………………..……………..… 35 Najczęstsze powikłania po zabiegach amputacji Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Płócienniczak Leszek, Grzyb Sebastian, Ogurkowski Karol, Porzych Piotr, Nowacka Krystyna, Hagner Wojciech …….…… 49 Czy Polska i Europa są zagrożone wirusowymi gorączkami krwotocznymi? Sibińska Karolina, Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Pietkun Małgorzata, Dejewska Jolanta, Nowacka Krystyna ........................................................................... 59 Przyczyny depresji wieku podeszłego Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Ogurkowski Karol, Pietkun Małgorzata, Dejewska Jolanta, Głowacka Iwona, Hagner Wojciech ............................................... 71 Znaczenie procesu rehabilitacji w usprawnianiu po urazie nadgarstka. Przegląd wybranych metod fizjoterapeutycznych Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Ogurkowski Karol, Pietkun Małgorzata, Głowacka Iwona, Siedlecki Zygmunt, Hagner Wojciech ………………………….…. 83 Charakterystyka oraz sposób postępowania w trudno gojących się ranach w przypadku ugryzienia przez psa Przybylska Sara, Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Ogurkowski Karol, Głowacka Iwona, Nowacka Krystyna ……………………………………..………….. 95 Terroryzm jako rosnący problem XXI wieku Zieliński Ewa, Boniek Barbara, Siminska Joanna, Pietkun Katarzyna, Pawelczyk Zenon, Ogurkowski Karol, Grzyb Sebastian, Grobelska Kinga, Telak Jerzy, Nowacka Krystyna …………………………………………………………………..… 105 Złamanie stawu nadgarstka - mechanizm powstawania, rodzaje złamań i ich klasyfikacje. Powikłania po złamaniu stawu nadgarstka Pietkun Katarzyna, Siminska Joanna, Ratuszek–Sadowska Dorota, Porzych Piotr, Hagner–Derengowska Magdalena, Nowacka Krystyna, Hagner Wojciech …….… 117 Wstęp Wyrażamy nadzieję, że zróżnicowany program monografii będzie odpowiadał Państwa oczekiwaniom. Wierzymy, że monografia przyczyni się do podnoszenia wiedzy, kwalifikacji umiejętności lekarzy, rehabilitantów, ratowników, fizjoterapeutów, pielęgniarek, psychologów, biologów, praktyków badaczy zainteresowanych ochroną zdrowia pracowników rehabilitacji, ratownictwa, fizjoterapii, turystyki rekreacji. Monografia, odpowiadająca na współczesne światowe wyzwania zdrowotne, gromadzi artykuły specjalistów tych dziedzin wiodących, renomowanych ośrodków zagranicznych krajowych. Wielu nich przedstawia state of art swojej dziedzinie. Będzie to szczególnie cenne dla młodych lekarzy w trakcie specjalizacji, oraz studentów. Mile widziani do zapoznania się tą problematyką wszystkich zainteresowanych zagrożeniami, ochroną zdrowia, życia, bezpieczeństwa pracy w ratownictwie, turystyce, rekreacji, rehabilitacji, fizjoterapii, pielęgniarstwie, organizacją bezpiecznej pracy misji tych warunkach, wpływem warunków środowiska na stan zdrowia publicznego. Autorzy zagranicy kraju przedstawią przegląd współczesnych wyzwań proponowanych rozwiązań tych dziedzinach. Problematyka tekstów prac dotyczy szeroko rozumianego zdrowia człowieka, turystyki, rekreacji, fizjoterapii, pielęgniarstwa, odnowy biologicznej, rehabilitacji, ratownictwa, również ekonomiki ochrony zdrowia. Introduction We hope that a varied program of the monograph will answer your expectations. We believe that the monograph will contribute to raising the knowledge, skills and abilities of doctors, rescue workers, therapists, physiotherapists, nurses, psychologists, biologists, researchers, practitioners and health workers interested in rehabilitation, rescue, physiotherapy, tourism and recreation. Monograph, corresponding to the modern challenges of global health specialists collect articles from those areas of the leading centers of renowned foreign and domestic. Many of them present state of art in their field. This will be particularly valuable for young doctors in the specialization, and students. Welcome to familiarize yourself with this issue all relevant hazards and health, life and safety at work in rescue, tourism, recreation, rehabilitation, physiotherapy, nursing organization to work safely and missions in these conditions, the influence of environmental conditions on public health. Authors from abroad and the country will present an overview of contemporary challenges and solutions in these areas. The issue concerns the text of the wider work for human health, tourism, recreation, physiotherapy, nursing, wellness, rehabilitation, rescue, including the economics of health care. © The Author(s) 2015. This articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Open Access This articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited. Attribution — You must attribute the work in the manner specified by the author or licensor (but not in any way that suggests that they endorse you or your use of the work). Noncommercial — You may not use this work for commercial purposes. Share Alike — If you alter, transform, or build upon this work, you may distribute the resulting work only under the same or similar license to this one. Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0

Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu w Bydgoszczy University of Health Sciences in Bydgoszcz REHABILITACJA I RATOWNICTWO Rehabilitation and rescue Redakcja naukowa Edited by Katarzyna Pietkun Joanna Siminska Iwona Głowacka Krystyna Nowacka Bydgoszcz 2015 Recenzenci: Reviewers: dr hab. Marek Napierała (Poland) dr hab. Walery Zukow (Poland) Redakcja naukowa Edited by Katarzyna Pietkun Joanna Siminska Iwona Głowacka Krystyna Nowacka © The Author(s) 2015. These articles is published with Open Access at University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Open Access These articles is distributed under the terms of the Creative Commons Attribution Noncommercial License which permits any noncommercial use, distribution, and reproduction in any medium, provided the original author(s) and source are credited. Zawartość tej monografii jest objęta licencją Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Na tych samych warunkach 3.0 Liczba znaków: 248 000 (ze streszczeniami i okładką). Liczba grafik: 20 x 1 000 znaków (ryczałt) = 20 000 znaków. Razem: Liczba znaków: 268 000 (ze streszczeniami, okładką i grafikami) = 6,7 arkuszy wydawniczych. Number of characters: 248 000 (with abstracts). Number of images: 20 x 1000 characters (lump sum) = 20 000 characters. Total: Number of characters: 268 000 (with abstracts, summaries and graphics) = 6,7 sheet publications. Publishing House: University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Str. Karpacka 54 85-164 Bydgoszcz Tel.: +48 52 379 23 52 wsnoz@wsnoz.pl ISBN 978-1-329-50154-6 DOI 10.5281/zenodo.29049 http://dx.doi.org/10.5281/zenodo.29049 Printing House: University of Health Sciences in Bydgoszcz, Poland Str. Karpacka 54 85-164 Bydgoszcz Tel.: +48 52 379 23 52 wsnoz@wsnoz.pl