ಅಮೂರ್ತ: ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಹೃದಯತತ್ತ್ವವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುವ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತವು ಭಾರತೀಯ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಹಾಗೂ ಕಾಲಾತೀತ ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯದ ಪರಮ ಗುರಿಯು ಸಹೃದಯನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅಲೌಕಿಕ ಆನಂದರೂಪವಾದ ರಸಾನುಭವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದೆಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿತವಾದ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತವು, ಆನಂದವರ್ಧನನ ಧ್ವನಿತತ್ತ್ವ ಹಾಗೂ ಅಭಿನವಗುಪ್ತನ ರಸಾನಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳ ಮೂಲಕ ದಾರ್ಶನಿಕ ಹಾಗೂ ಸೌಂದರ್ಯಾತ್ಮಕ ಆಳವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಈ ಲೇಖನವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನವರಸಗಳ ತಾತ್ವಿಕ ಸ್ವರೂಪ, ವ್ಯಾಕರಣೋತ್ಪತ್ತಿ, ಸ್ಥಾಯಿಭಾವಗಳ ಪಾತ್ರ ಹಾಗೂ ರಸನಿಷ್ಪತ್ತಿಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಸಗಳ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನ್ವಯವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ನವರಸಗಳು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೇಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಸಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಅಥವಾ ಭಾವಾತ್ಮಕ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲದೆ, ಮಾನವ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಾಮಾನ್ಯಕೃತ ಭಾವಾನುಭವವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸುವ ಸಮಗ್ರ ಸೌಂದರ್ಯಶಾಸ್ತ್ರವೆಂಬುದನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಯನ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಮಾನಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ ನವರಸಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿ, ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರಸಗಳು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ನವರಸಸಿದ್ಧಾಂತದ ಕಾಲಾತೀತ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆಯ ನಡುವೆ ಸೇತುವೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯ ಪದಗಳು:- ತಾತ್ವಿಕ, ಸೌಂದರ್ಯ, ರಸ, ಭರತಮುನಿ. ಪರಿಚಯ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಕೇವಲ ಭಾಷಾ ವೈಭವವಲ್ಲ; ಅದು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಜೀವನದ ಆಂತರಿಕ ಭಾವನೆಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯವು ಮಾನವನ ಭಾವಜಗತ್ತನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಆ ಭಾವಾನುಭವವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿದ ತತ್ತ್ವವೇ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತ. ಭರತಮುನಿಯ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲಗ್ರಂಥವಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ ದಂಡಿ, ವಾಮನ, ಆನಂದವರ್ಧನ ಮತ್ತು ಅಭಿನವಗುಪ್ತರ ಮೂಲಕ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತ ವಿಸ್ತಾರಗೊಂಡಿದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಅರಿಯಲು ರಸಸಿದ್ಧಾಂತ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ನವರಸ ಅರ್ಥ “ರಸ” ಎಂಬ ಪದದ ಮೂಲಾರ್ಥ "ಆನಂದ” ಅಥವಾ “ಆಸ್ವಾದ” ಎಂಬುದಾಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಓದುವಾಗ ಅಥವಾ ಕೇಳುವಾಗ ಪಾಠಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಆನಂದವೇ ರಸ. ಭರತಮುನಿಯ ಸೂತ್ರ: विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः ॥ ಅರ್ಥ: ವಿಭಾವ, ಅನುಭವ ಮತ್ತು ವ್ಯಭಿಚಾರಿಭಾವಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ರಸವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಭಾವ (ಸ್ಥಾಯಿಭಾವ)ವು ರಸರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಯನದ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತದ ತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ವಿಭಿನ್ನ ರಸಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ರಸಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನ್ವಯವನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವುದು ರಸಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಕಾವ್ಯಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಅರಿಯುವುದು. ಸಂಶೋಧನ ಅಧ್ಯಯನ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾತ್ಮಕ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದೆ.ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಆಧಾರವಾಗಿ ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ, ಧ್ವನ್ಯಾಲೋಕ, ಅಭಿನವಭಾರತಿ ಮೊದಲಾದ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ದ್ವಿತೀಯ ದತ್ತಾಂಶ ಆಧಾರವಾಗಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಲೇಖನಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಶೋಧನಾ ಅಂತರ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತದ ಕುರಿತು ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚಿನವು ತಾತ್ವಿಕ ವಿವರಣೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿವೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರಸಗಳ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಹಾಗೂ ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧದ ಕುರಿತು ಸಮಗ್ರ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಆ ಅಂತರವನ್ನು ತುಂಬುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿನ ರಸಗಳ ಪ್ರಕಾರಗಳು ಭರತಮುನಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ರಸಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಸವೂ ಒಂದು ಸ್ಥಾಯಿಭಾವದ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. 1- ಶೃಂಗಾರ ರಸ ಶೃಂಗಾರ ರಸವು ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯಭಾವಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. 2- ಕರುಣ ರಸ शोकस्थायिभवोद्भूतः करुणो हृदयस्पृशः।2 ದುಃಖ ಮತ್ತು ವಿಯೋಗದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ರಸವೇ ಕರುಣ ರಸ. 3- ವೀರ ರಸ उत्साहस्थायिभावेन वीरो रस उदाहृतः। ಧೈರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ರಸವೇ ವೀರ ರಸ. 4- ಶಾಂತ ರಸ शमस्थायिभवोasa रसः शान्त इति प्रकीर्तितः। ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಮ ರಸವೇ ಶಾಂತ ರಸ. 5- ಹಾಸ್ಯ ರಸ ಹಾಸ್ಯ ರಸವು ನಗುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಆನಂದವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಂಗ್ಯ, ವಿಚಿತ್ರ ನಡವಳಿಕೆ, ಅಸಂಗತ ವೇಷಭೂಷಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಈ ರಸ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ ರಸವು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಹಗುರತನವನ್ನು ನೀಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಸ್ಯ ರಸವು ಶೃಂಗಾರ ಅಥವಾ ವೀರ ರಸಗಳ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸಮತೋಲನಗೊಳಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. 6- ರೌದ್ರ ರಸ क्रोधस्थायिभवो रौद्रो युद्धादिषु प्रकाशते । ರೌದ್ರ ರಸವು ಕ್ರೋಧದ ಸ್ಥಾಯಿಭಾವದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧ, ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧದ ಆಕ್ರೋಶ, ಶತ್ರುವಿನ ನಾಶದ ಸಂಕಲ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರಸ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರೌದ್ರ ರಸವು ವೀರ ರಸದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜನೆಗೊಂಡು ಕಥೆಗೆ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. 7- ಭಯಾನಕ ರಸ भयस्थायिभवो रसः भयानक इति स्मृतः। ಭಯ, ಆತಂಕ, ಅಸುರಕ್ಷತೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ರಸವೇ ಭಯಾನಕ ರಸ. ಅರಣ್ಯ, ರಾತ್ರಿಯ ವಾತಾವರಣ, ಅಪಾಯಕರ ಸಂದರ್ಭಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ರಸ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭಯಾನಕ ರಸವು ಮಾನವನ ಅಂತರಂಗದ ಭೀತಿಯನ್ನು ಕಲಾತ್ಮಕವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. 8- ಬೀಭತ್ಸ ರಸ जुगुप्सास्थायिभावेन बीभत्सो रस उच्यते । ಬೀಭತ್ಸ ರಸವು ಜುಗುಪ್ಪೆ ಎಂಬ ಸ್ಥಾಯಿಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಶುಚಿ, ಅಸಹ್ಯ, ವಿಕೃತ ದೃಶ್ಯಗಳ ವರ್ಣನೆಯ ಮೂಲಕ ಈ ರಸ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಸವು ಪಾಠಕರಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಚಿಂತನೆಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. 9- ಅದ್ಭುತ ರಸ विस्मयस्थायिभवो रसः अद्भुतः परिकीर्तितः। ವಿಸ್ಮಯ ಮತ್ತು ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರಸವೇ ಅದ್ಭುತ ರಸ. ದೈವಿಕ ಘಟನೆಗಳು, ಅಲೌಕಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳು, ಅಪೂರ್ವ ದೃಶ್ಯಗಳ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಈ ರಸ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದ್ಭುತ ರಸವು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿಯ ವೈಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ರಸಗಳು ಕಾವ್ಯಕ್ಕೆ ಜೀವವನ್ನು ನೀಡುವ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥವು ಕಾವ್ಯದ ದೇಹವಾಗಿದ್ದರೆ, ರಸವು ಅದರ ಆತ್ಮವಾಗಿದೆ. ರಸವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯವು ನಿರ್ಜೀವವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ರಸಾನುಭವದಿಂದ ಪಾಠಕರ ಮನಸ್ಸು ಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖ-ಸುಖಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿ, ಸಾಮಾನ್ಯಕೃತ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ರಸಾನುಭವವನ್ನು "ಅಲೌಕಿಕ ಆನಂದ'ವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ನವರಸ ಶಬ್ದಗಳ ವ್ಯಾಕರಣದ ಕೋಷ್ಟಕ ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ ರಸ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಧಾತ್ವರ್ಥ 1 ಶೃಂಗಾರ ಶೃಂಗಮ್ ಪ್ರೇಮ 2 ಹಾಸ್ಯ ಹಸ್ ನಗು 3 ಕರುಣ ಕೃಣ್ ದಯೆ 4 ರೌದ್ರ ರುದ್ರ ಕ್ರೋಧ 5 ವೀರ ವೀರ ಧೈರ್ಯ 6 ಭಯಾನಕ ಭಯ ಭೀತಿ 7 ಬೀಭತ್ಸ ಬೀಭತ್ಸ ಅಸಹ್ಯ 8 ಅದ್ಭುತ ಅದ್ಭುತ ಆಶ್ಚರ್ಯ 9 ಶಾಂತ ಶಮ್ ಶಮನ ನವರಸಗಳ ವ್ಯಾಕರಣೋತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಧಾತುವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕೇವಲ ಭಾವಶಾಸ್ತ್ರವಲ್ಲ, ಅದು ಗಾಢವಾದ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಆಧಾರ ಹೊಂದಿರುವ ತತ್ತ್ವವೆಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಧಾತು- ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಮೂಲಕ ರೂಪುಗೊಂಡ ರಸಪದಗಳು ಮಾನವ ಭಾವಗಳ ಆಳವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಮನೋರಂಜನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿರದೆ, ಮಾನಸಿಕ ವಿಕಾಸದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉಪಕರಣವಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಮಾನವನ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ, ಪಾಠಕರಲ್ಲಿ ಸಹಾನುಭೂತಿ, ಧೈರ್ಯ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮುಂತಾದ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಶಕ್ತಿ ನವರಸಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕಿದೆ. ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಶಾಶ್ವತ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿಸುವ ಮೂಲತತ್ವವೇ ನವರಸ. ರಸವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯವು ಕೇವಲ ಭಾಷಾ ವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗುವುದಾದರೆ, ರಸಯುಕ್ತ ಕಾವ್ಯವು ಮಾನವನಿಗೆ ಜೀವಂತ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ ರಸ ಸ್ಥಾಯಿಭಾವ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ 1 ಶೃಂಗಾರ ರತಿ ಪ್ರೇಮ, ಸೌಂದರ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾಮಭಾವದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರಸ 2 ಹಾಸ್ಯ ಮಂದಹಾಸ ನಗು, ವ್ಯಂಗ್ಯ, ವಿಚಿತ್ರತೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಆನಂದ 3 ಕರುಣ ಶೋಕ ದುಃಖ, ವಿಯೋಗ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವ ರಸ 4 ರೌದ್ರ ಕ್ರೋಧ ಕ್ರೋಧ, ಯುದ್ಧ, ಪ್ರತೀಕಾರದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ರಸ 5 ವೀರ ಉತ್ಸಾಹ ಧೈರ್ಯ, ಶೌರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ರಸ 6 ಭಯಾನಕ ಭಯ ಭೀತಿ, ಆತಂಕ, ಅಪಾಯದ ಭಾವವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ರಸ 7 ಬೀಭತ್ಸ ಜುಗುಪ್ಪೆ ಅಸಹ್ಯ, ಅಶುಚಿ, ವಿಕೃತ ಕಂಡು ಉಂಟಾಗುವ ರಸ 8 ಅದ್ಭುತ ವಿಸ್ಮಯ ಆಶ್ಚರ್ಯ, ಅಲೌಕಿಕತೆ, ಅದ್ಭುತದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ರಸ 9 ಶಾಂತ ಶಮ ವೈರಾಗ್ಯ, ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪರಮ ರಸ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನವರಸಗಳು ಮಾನವ ಭಾವಜಗತ್ತಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಭರತಮುನಿಯಿಂದ ಅಭಿನವಗುಪ್ತರವರೆಗೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕಾವ್ಯಾನುಭವದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮಾನದಂಡವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ವೈಚಾರಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನವರಸಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ನವರಸಗಳ ಸ್ವಭಾವ ನವರಸಗಳು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ (Universal) ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕೀಕರಣ (Universalization) ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಪಾಠಕನಿಗೆ ಅಲೌಕಿಕ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವುದು ಇದರ ಉದ್ದೇಶ. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ: ಒಂದು ರಸ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಉಳಿದವು ಅಂಗರಸಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ರಸಾನುಭವ ಅಂತಿಮ ಗುರಿ ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವು ರಸಾನುಭವಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ: ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಸಮಾನತೆ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಇವುಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾವನೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯಕರಣಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಿಂತ ವೈಯಕ್ತಿಕೀಕರಣಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ರಸಕ್ಕಿಂತ ಸಂದೇಶವೇ (Message) ಮುಖ್ಯ. ದುಃಖ, ನಿರಾಶೆ, ಆತಂಕ ಮುಂತಾದ ಭಾವಗಳು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಶಾಂತ ಅಥವಾ ಶೃಂಗಾರ ರಸಕ್ಕಿಂತ ಕರುಣ, ಭಯ, ಬೀಭತ್ಸ ಭಾವಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಂಶ ನವರಸಗಳು (ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯ) ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಗುರಿ ರಸಾನುಭವ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಮಾನಸಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಭಾವದ ಸ್ವರೂಪ ಸಾಮಾನ್ಯಕೃತ ವೈಯಕ್ತಿಕ ರಸಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ನಿಗದಿತ (9) ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಶೈಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ, ನಿಯಮಬದ್ಧ ಮುಕ್ತ, ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಪಾಠಕನ ಪಾತ್ರ ಸಹೃದಯ ಸಹಭಾಗಿಯಾಗುವ ವಿಮರ್ಶಕ ಶಾಂತ ರಸ ಪರಮ ಗುರಿ ಅಪರೂಪ ನವರಸಗಳ ಆಧುನಿಕ ರೂಪಾಂತರಗಳು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ನವ ರಸಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೂ, ಅವು ರೂಪಾಂತರಿತವಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಶೃಂಗಾರ → ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರೇಮ, ಅಸಮಾಧಾನ ಕರುಣ → ಅಸ್ತಿತ್ವದ ನೋವು ವೀರ → ಹೋರಾಟದ ಮನೋಭಾವ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ) ರೌದ್ರ → ಪ್ರತಿಭಟನೆ, ಆಕ್ರೋಶ ಶಾಂತ → ಅಂತರಂಗದ ಶೂನ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಮೌನ ಹೀಗಾಗಿ ನವ ರಸಗಳು ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ; ಅವು ಆಧುನಿಕ ಚೇತನೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗೊಂಡಿವೆ. ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಅವಲೋಕನ ನವ ರಸಸಿದ್ಧಾಂತವು ಮಾನವನ ಭಾವಜಗತ್ತನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಮಾನವನ ಸಂಕೀರ್ಣ ಮನಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಸ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರಸಾನುಭವದ ಬದಲು ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೂ, ಯಾವುದೇ ಸಾಹಿತ್ಯ ಭಾವವಿಲ್ಲದೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾವಗಳ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ನವರಸಗಳೇ ಅಡಕವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ನಿರಾಕರಣೀಯ ಸತ್ಯ. ನವರಸಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾದರೂ ಅವು ಕಾಲಾತೀತವಾಗಿವೆ. ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಅವುಗಳನ್ನು ಹೊಸ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನವರಸಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿಗಳಲ್ಲ; ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಪೂರಕಗಳಾಗಿವೆ. ನವರಸಗಳ ಅರಿವು ಇಲ್ಲದೆ ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಭಾವವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅಧ್ಯಯನದ ಕಂಡುಬಂದ ಅಂಶಗಳು ರಸವೇ ಕಾವ್ಯದ ಆತ್ಮವೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಶೃಂಗಾರ, ಕರುಣ, ವೀರ, ರೌದ್ರ ಮೊದಲಾದ ರಸಗಳು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿವೆ. ಅಭಿನವಗುಪ್ತನ ರಸಾನಂದ ತತ್ತ್ವವು ರಸಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ದಾರ್ಶನಿಕ ಆಳವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸಲಹೆಗಳು ರಸಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕು. ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ರಸಕೇಂದ್ರಿತ ಪಾಠಕ್ರಮ ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ರಸಾನುಭವದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತು ನೀಡಬೇಕು. ಉಪಸಂಹಾರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನವರಸಸಿದ್ಧಾಂತವು ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಿಕ ತತ್ತ್ವವಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವ ಮನಸ್ಸಿನ ಆನಂದಾನುಭವದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿವರಣೆ. ಭರತಮುನಿಯಿಂದ ಅಭಿನವಗುಪ್ತರವರೆಗೆ ರೂಪುಗೊಂಡ ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾವ್ಯಗಳಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ನವರಸಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸಮಾಲೋಚನಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನವು ಭಾರತೀಯ ಕಾವ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಆಳವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಸಹಾಯಕವಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಂಥ ಋಣ ಶೇಷಾದ್ರಿ ಅಯ್ಯರ್, ಎಸ್. ರಸಸಿದ್ಧಾಂತ ಪರಿಚಯ. ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, 1995. ಹಿರೀಯಣ್ಣ, ಎಂ. ಕಲೆ ಅನುಭವ (Art Experience). ಕಾವ್ಯಾಲಯ ಪ್ರಕಾಶಕರು, 1997. ಭರತ ಮುನಿ. ನಾಟ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ. ಅನುವಾದ ಹಾಗೂ ಸಂಪಾದನೆ: ಎಂ. ಆರ್. ಕಾಳೆ, ಮೋತಿಲಾಲ್ ಬನಾರಸಿದಾಸ್, 2006. ಅಭಿನವಗುಪ್ತ, ಅಭಿನವಭಾರತೀ ಚೌಖಂಬಾ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸರಣಿ, 2010.