Ebû Nasr Muhammed b. Abdülcebbâr el-Utbî er-Râzî’nin Tarih-i Yemînî fi Ahbâr-i Devlehü’l-Mülk Yemînü’d-devle ve emînü’l-mille Ebü’l-Kāsım Mahmud b. Nâsırü’d-dîn Sebük Tegin adlı eserinin tercümemize esas konu olan kısmı Yemînü’d-devle ve emînü’l-mille Sultan Mahmud Gaznevî bölümüdür. Sultan Mahmud Gaznevî (998-1030) Türkler’in büyük fatihlerinden biri olmakla beraber, Gazneli Devleti’ne de zirvesini yaşatan bir liderdir. Eserde tercüme etmeye karar verilen kısım “Emir Seyfüddevle Mahmud ve Kardeşi Emir İsmâîl ile Olan Macerasının Beyanı” başlığıyla başlamış ve “Emir Sahibü’l-Ceyş Ebû’l-Muzaffer Nasr b. Nâsırü’d-dîn Sebük Tegin’in Beynanı” başlığıyla bitmiştir. Utbî bu eserinde kendi dönemşnde Türk ve İslâm ülkelerinde ve özellik Horasan’da cereyan eden pek çok hadise aktarılmaktadır. Tercümesini konu ettiğimiz bölümünde Emir Nâsırü’d-dîn Sebük Tegin’in vefatından sonra Horasan, Türkistan, Irak ve Hindistan’da gerçekleşen vakıalara ağırlık verilmiştir. Emir Nâsırü’d-dîn (997 yılında) vefat ederken kendi yerine küçük oğlu olan Emir İsmâîl’i veliaht tayin etti. Ancak Horasan sipehsâlârı olan, pek çok savaşta galebe kazanmış, kalabalık orduları yönetmiş ve yaşça da Emir İsmâîl’den büyük olan Sultan Mahmud onun emirliğini kabul etmedi. Emir İsmâîl, devlet adamlarına, ordu komutanlarına babasından miras kalan altın ve gümüşleri onlara sunarak yanında tutamazken, Sultan Mahmud ise akıllı siyasetiyle yönetimdeki devlet adamlarını ve ordu komutanlarını hiç bir varlık sarf etmeden etrafına topladı. Sonunda Sultan Mahmud (998 yılında) kardeşi Emir İsmâîl’i tahtından indirip kendisi tahta çıktı. Utbî bu güzide eserinin içeriğinde yalnızca Sultan Mahmud’un gazaları ve fetih hareketleri ile ilgili değil, o dönemde Horasan’da faaliyet göstermekte olan pek çok hanedanlar hakkında de kıymetli malumatlar vermektedir. Utbî eserinde Sâmânîler'in son dönemini, Türkistan Hanlar’ıyla Sâmânîler’in mücadelelerini, Türkistan Hanlar’ıyla Gazneliler’in münasebetlerini ve Abbâsiler ile Gazneliler’in ilişkilerini kapsamaktadır. Ayrıca yazar Simcûrîler’i, Saffârîler’i, Büveyhîler’i, Gûrlular’i, Garcistan Şahlar’ını, Afganlar’ı, Ferîgūnîler’ı ve Altıntaşoğullar’ını anlatmaktadır. Aynı zamanda o dönemin Horasan’ına ait siyasi hayat, ictimai yapı ve mezhepler arası çekişmeler hakkında da bilgiler aktarmaktadır. ii Eserin bu bölümünün sonunda, o dönemin bazı meşhur ulemâlarının biyografilerine ve düşüncelerine de yer ayrılmıştır. Utbî bu eserini Sultan Mahmud’un veliahdı Emir Celâlüddevl Ebû Ahmed Muhammed’in ricasıyla kaleme almış, H.412/M.1021 yılında tamamlayarak Vezir Ahmed b. Hasan elMeymendî’ye sunmuştur. Eser Selçuklar döneminin ünlü kâtiplerinden biri olan ve Arapça ve Farsça’yı çok iyi bilen Münşî Ebû Şeref Nâsih b. Zafer b. S‘ad Curfâdekânî (Gülpâykânî) tarafından (H.602/M.1206 yılında) Farsça’ya tercüme edilmiştir