Ο όρος ουτοπία είναι πιο οικείος στον αναγνώστη και τον χρησιμοποιούμε για να περιγράψουμε ή να αποδώσουμε μία ανύπαρκτη κοινωνία που θεωρείται σε σημαντικό βαθμό καλύτερη από εκείνη του αναγνώστη. Ως κοινωνία προσπαθεί να φτάσει την τελειότητα με ένα καλά σκιαγραφημένο κοινωνικό σύστημα και περιγράφεται σε λογικά συγκεκριμένες λεπτομέρειες. Αντίθετα, η δυστοπία είναι η ακριβής περιγραφή μιας κοινωνίας, στην οποία τα ιδανικά για βελτίωση έχουν διαστρεβλωθεί εντελώς. Είναι μια κοινωνία πολύ χειρότερη από αυτή που βιώνει ο αναγνώστης, μολονότι είναι πολύ δύσκολο να εκτιμήσουμε την πρόθεση του συγγραφέα. Ανάμεσα στις δύο αυτές καταστάσεις, εντοπίζεται η ευτοπία, δηλαδή εκείνη η κοινωνία την οποία ο συγγραφέας είχε πρόθεση να δει ένας σύγχρονος αναγνώστης ως αξιοσημείωτα καλύτερη από την κοινωνία στην οποία ζει ο ίδιος. Η δυστοπική λογοτεχνία έχει χαρακτηριστεί ως η μυθοπλασία που παρουσιάζει μια αρνητική άποψη για το μέλλον της κοινωνίας και της ανθρωπότητας. Τα ουτοπικά έργα σκιαγραφούν συνήθως ένα μέλλον στο οποίο η τεχνολογία βελτιώνει την καθημερινή ζωή των ανθρώπων και προάγει τον πολιτισμό, ενώ τα δυστοπικά έργα προσφέρουν μια αντίθετη άποψη. Μερικά κοινά θέματα που εντοπίζονται στη δυστοπική λογοτεχνία περιλαμβάνουν τη γνώση της φύσης σε σημείο που στρέφεται εναντίον της ανθρωπότητας, τεχνολογικές εξελίξεις που υποδουλώνουν τους ανθρώπους, την υποχρεωτική διαίρεση των ανθρώπων σε κοινωνικές τάξεις ή ομάδες με αυστηρά εξειδικευμένες λειτουργίες και μια συλλογική απώλεια της μνήμης και της ιστορίας της ανθρωπότητας κάνοντας πιο εύκολη τη συναισθηματική χειραγώγηση και την απανθρωποποίηση. Κοινό χαρακτηριστικό της ουτοπικής σκέψης είναι η πάλη ανάμεσα στο καλό και το κακό. Αναμφισβήτητα, η παρουσία του κακού στον πραγματικό κόσμο του Τόλκιν τον ανάγκασε να δει τον κόσμο κάτω από ένα νέο πρίσμα. Αν και ο Τόλκιν δεν έγραψε τον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών ως σχόλιο στον σύγχρονο ολοκληρωτισμό, σίγουρα αναγνώριζε ότι το έργο του ασκούσε κριτική εμμέσως πλην σαφώς στις ουτοπικές απαιτήσεις αφενός του ναζισμού και του κομμουνισμού και αφετέρου στους ισχυρισμούς περί της αναπόφευκτης προόδου που σημειώθηκε στο όνομα της σύγχρονης επιστήμης και της τεχνολογίας στις δημοκρατικές χώρες. Κεντρική θέση στην παρούσα εργασία κατέχει ο ισχυρισμός ότι ο Τόλκιν μέσω του έργου του ασκεί κριτική στο σύνολο του κοινωνικού συστήματος. Κατά κύριο λόγο ασχολείται με την ανύψωση των κατασκευασμένων από ανθρώπους κοινωνικών συστημάτων πάνω από τον θείο και ηθικό νόμο. Εργάστηκε για την αποδόμηση αυτών των συστημάτων θεωρώντας τα ως επικίνδυνα και λανθασμένα ως προς το ιδεολογικό τους υπόβαθρο, που αναπόφευκτα οδηγούν την ανθρωπότητα στην πτώση της. Η εστίαση στην κοινωνική κριτική του Τόλκιν είναι μια προσπάθεια να δοθεί άμεση ισχύ στον κόσμο που δημιούργησε ο Τόλκιν, όχι τόσο ως υψηλή τέχνη όσο ως κοινωνικός σχολιασμός.Η κοινωνική κριτική του Τόλκιν, χαρακτηριστικό γνώρισμα κάθε λογοτεχνικής ουτοπίας, κορυφώνεται στο πιο δημοφιλές έργο του, Ο Άρχοντας των Δαχτυλιδιών. Αυτή η ιστορία της ηθικής και θρησκευτικής διαμάχης, μέσα από το σκηνικό της κρίσης στη Μέση-Γη παρουσιάζει τις απόψεις του Τόλκιν για μια βιομηχανική εποχή που μετέτρεψε τους ανθρώπους σε μηχανές και απομάκρυνε την ανθρωπότητα από τη φύση, εγκλωβίζοντας το άτομο στην τεχνολογία λέγοντάς του όλη την ώρα ότι δεν υπάρχει θεός.Ο Τόλκιν έχει δημιουργήσει ένα εξαιρετικά ακριβές και πολύπλευρο μοντέλο βάσει του οποίου μπορούμε να κρίνουμε το σύγχρονο κόσμο μας και να σταθμίσουμε τα πλεονεκτήματα και τις ελπίδες μας. Φαίνεται ότι στόχος του ήταν να μας εμπνεύσει για να γιορτάσουμε τη ζωή, να αγαπάμε την ανθρωπιά μας, να προστατεύσουμε τον πολιτισμό μας και να τροφοδοτήσουμε τον κόσμο μας με τα προϊόντα της αγάπης μας και με υψηλές ιδέες, αξίες και ιδανικά. Η λύση που προτείνει είναι η επιστροφή στην προ της πτώσης ουτοπική κοινωνική πραγματικότητα, όχι μόνο μέσω της αλλαγής στη συνείδηση των ανθρώπων, αλλά κυρίως μέσω της δημιουργίας νέων πολιτικών και νομικών κανόνων για τη λειτουργία αυτής της ιδεατής κοινωνίας.Μας βοηθά στον αγώνα, που εξακολουθεί να είναι ανεπαρκής ακόμα και σήμερα, να οικοδομήσουμε έναν πολιτισμό που δε θα στηρίζεται σε μια αρχή που εκθειάζει τον θάνατο ως σωτήρα της, αλλά που θα γιορτάζει τη ζωή και τις ανθρωπιστικές αξίες. Αυτό είναι που βρίσκουμε βαθιά κρυμμένο στο μακρύ περιπετειώδες μυθιστόρημα. Ο Τόλκιν διερευνά τις βαθύτερες διαστάσεις της ανθρωπιάς μας, τη δύναμη και το μεγαλείο της και ανυψώνει την ίδια την εικόνα της ανθρωπότητας σε υψηλότερα επίπεδα αντίληψης.Η πραγματικότητα του σύγχρονου κόσμου μας είναι ότι έχουμε σκάψει ένα αρκετά βαθύ λάκκο για τους εαυτούς μας. Ξέρουμε πώς να βγούμε από αυτόν; Ξέρουμε τελικά πού θέλουμε να είμαστε; Ποιος θυμάται πια τι συνιστά μια πλούσια και βαθιά κουλτούρα της ζωής; Ο Τόλκιν βοηθά τον αναγνώστη να εξερευνήσει την αυτο-παγίδευση της ανθρωπότητας και να απαντήσει στις σχετικές ερωτήσεις.