This study consists of introduction and three parts. In the introduction, the linguistic and theological definitions of the concept of will are pointed out and how other concepts related to the concept of will are contextualized by the theologians is revealed. In the first chapter, the issue of divine will in theology is discussed and first of all, the nature of the vision of God adopted by the theologians in the context of their approaches to divine attributes is determined. By explaining the approaches of the theological sects regarding the attributes of will, knowledge and power, the relationship between divine will and creation according to Mu'tazilite and Sunnite theologians is determined. In addition, the extent to which the Qur'an has influenced the theological approaches to divine will has also been mentioned. The second part covers the main approaches developed in theology regarding human will. Accordingly, the jabrī approach, which claims that human beings do not have will, was mentioned and the religious/theological grounds of jabr were justified. On the other hand, mu'tazilite approaches, which argue that human beings have an absolute free will and explain this with God's being just, are included. The Sunnī approaches that emphasize the all-encompassing nature of the divine will and the fact that human beings also have a certain degree of will are explained through the preferences of al-Ash'arī and al-Māturīdī theology on the subject. The third chapter deals with the problems that arise in the context of the understanding of absolute divine will and the proof of human will. In this sense, religious/theological explanations about God's absolute power and will are given and the position of man before God is determined within the framework of these explanations. In this chapter, where the problem of human freedom in the context of religious responsibility is discussed, the definition of human being and the perception of will that changed with the modern period are explained through philosophical approaches. Keywords : Kalam, Will, Human, Mu'tazila, Ahl al-Sunnah.

Bu çalışma giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında irade kavramının dilsel ve ıstılahî tanımlarına yer verilmiş ve irade kavramı ile ilişkili diğer kavramların kelamcılar tarafından nasıl içeriklendirildiği ortaya konulmuştur. Birinci bölümde kelamda ilahî irade konusu ele alınmış ve öncelikle kelamcıların, ilahî sıfatlara ilişkin yaklaşımlar bağlamında benimsediği tanrı tasavvurunun niteliği tespit edilmiştir. İtikadî mezheplerin irade, ilim ve kudret sıfatları ile ilgili yaklaşımları açıklanarak mu'tezilî ve sünnî kelamcılara göre ilahî iradenin yaratma ile ilişkisi belirlenmiştir. Bununla birlikte Kur'an'ın ilahî iradeye yönelik kelamî yaklaşımlar üzerinde hangi ölçüde etkili olduğu dile getirilmiştir. İkinci bölüm, kelamda insan iradesi ile ilgili gelişen temel yaklaşımları kapsamaktadır. Buna göre insanın irade sahibi olmadığını iddia eden cebrî yaklaşımdan bahsedilmiş ve cebrin dinî/itikadî zemini ile ilgili temellendirmelerde bulunulmuştur. Diğer taraftan insanın mutlak anlamda hür bir iradeye sahip olduğunu savunan ve bunu da Allah'ın adil olması ile açıklayan mu'tezilî yaklaşımlara yer verilmiştir. İlahî iradenin kuşatıcı niteliği ile birlikte insanın da belli ölçüde irade sahibi olduğunu vurgulayan sünnî yaklaşımlar ise eş'arî ve mâturîdî kelamın konuya ilişkin tercihleri üzerinden izah edilmiştir. Üçüncü bölümde mutlak ilahî irade anlayışı ile insan iradesinin ispatı bağlamında ortaya çıkan problemler ele alınmıştır. Bu anlamda Tanrı'nın mutlak güç ve irade sahibi olduğuna yönelik dinî/itikadî açıklamalara yer verilmiş ve ilgili açıklamalar çerçevesinde insanın Tanrı karşısındaki konumunu tespit etmek bakımından farklı görüşler tartışılmıştır. İnsanın dinî sorumluluğu bağlamında özgürlüğüne dair problemin ele alındığı bu bölümde modern dönem ile birlikte değişen insan tanımı ve irade algısı daha ziyade felsefî yaklaşımlar üzerinden açıklanmıştır. Anahtar Kelimeler : Kelam, İrade, İnsan, Mu'tezile, Ehl-i Sünnet.

Tez (Doktora-PhD) - Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Temel İslam Bilimleri Anabilim Dalı, 2023.

Kaynakça var.